Γράφει ο Γιώργος Σαχίνης, neakriti.gr
Υπάρχουν στιγμές που ένα γεγονός ξεπερνά τα όρια της επικαιρότητας και αποκαλύπτει μια βαθύτερη πραγματικότητα. Η κρίση στη Θέουτα ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Η μαζική πίεση στα σύνορα του ισπανικού θύλακα στη βόρεια Αφρική δεν μπορεί να ιδωθεί μόνο μέσα από το στενό πλαίσιο του μεταναστευτικού. Φυσικά, πίσω από κάθε μετακίνηση ανθρώπων υπάρχουν πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές αιτίες: φτώχεια, ανασφάλεια, έλλειψη προοπτικών.
Όμως, η διεθνής πολιτική έχει δείξει επανειλημμένα ότι ακόμη και τα πιο ευαίσθητα ανθρωπιστικά ζητήματα μπορούν να αποκτήσουν γεωπολιτικές διαστάσεις. Η Θέουτα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας εποχής. Ένα σημείο όπου η μετανάστευση συναντά την εθνική κυριαρχία, τα περιφερειακά συμφέροντα και τον ανταγωνισμό ισχύος στη Μεσόγειο.
Η Ευρώπη καλείται πλέον να αντιμετωπίσει μια πραγματικότητα που για χρόνια υποτιμούσε: τα σύνορα δεν δοκιμάζονται μόνο με στρατιωτικές κινήσεις. Μπορούν να πιεστούν μέσω οικονομικών εξαρτήσεων, ενεργειακών ανταγωνισμών, διπλωματικών αντιπαραθέσεων και μαζικών πληθυσμιακών μετακινήσεων.
Θέουτα, ένα μικρό έδαφος με τεράστια στρατηγική σημασία
Η Θέουτα και η Μελίλια δεν είναι απλώς δύο ισπανικοί θύλακες στην αφρικανική ήπειρο. Είναι εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και βρίσκονται σε μια από τις πιο κρίσιμες γεωγραφικές θέσεις του πλανήτη. Το Στενό του Γιβραλτάρ αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους παγκοσμίως. Συνδέει τον Ατλαντικό με τη Μεσόγειο και αποτελεί πέρασμα τεράστιας οικονομικής και στρατηγικής αξίας.
Το Μαρόκο και η πίεση στα ευρωπαϊκά σύνορα
Οι σχέσεις Ισπανίας και Μαρόκου είναι σύνθετες. Οι δύο χώρες συνεργάζονται σε πολλούς τομείς, από την οικονομία μέχρι την ασφάλεια, όμως παράλληλα υπάρχουν βαθιές διαφωνίες που επανέρχονται κατά περιόδους. Η κυβέρνηση στο Ραμπάτ διατηρεί διαχρονικά διεκδικήσεις για τη Θέουτα και τη Μελίλια, θεωρώντας ότι αποτελούν κατάλοιπα μιας παλαιότερης ιστορικής περιόδου. Η Μαδρίτη, αντίθετα, θεωρεί τους δύο θύλακες αναπόσπαστο τμήμα της ισπανικής επικράτειας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε μεγάλη μεταναστευτική κρίση στην περιοχή αποκτά αναπόφευκτα πολιτική διάσταση. Το ερώτημα που τίθεται πλέον στην Ευρώπη είναι δύσκολο αλλά αναγκαίο, μπορούν οι μεταναστευτικές ροές να χρησιμοποιηθούν ως μέσο άσκησης πίεσης στις κυβερνήσεις;
Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι η απάντηση δεν μπορεί να αγνοηθεί. Σε διάφορα σημεία του κόσμου, από τα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης μέχρι τη Μεσόγειο, οι μετακινήσεις πληθυσμών έχουν βρεθεί στο επίκεντρο ευρύτερων πολιτικών αντιπαραθέσεων.
Η κρίση στη Θέουτα εκδηλώνεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ισπανία έχει επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο στην εξωτερική πολιτική. Η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ έχει διαφοροποιηθεί από αρκετές δυτικές κυβερνήσεις σε κρίσιμα ζητήματα, ιδιαίτερα όσον αφορά τον πόλεμο στη Γάζα και τη στάση απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση.
Η αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους, οι εκκλήσεις για σεβασμό του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και η κριτική στις ισραηλινές επιχειρήσεις δημιούργησαν έντονες αντιδράσεις από πολιτικούς κύκλους που θεωρούν ότι η Μαδρίτη απομακρύνεται από την παραδοσιακή δυτική γραμμή. Παράλληλα, η ισπανική κυβέρνηση έχει εμφανιστεί επιφυλακτική απέναντι σε πιέσεις για μεγαλύτερη αύξηση των αμυντικών δαπανών στο ΝΑΤΟ, επιμένοντας ότι κάθε χώρα πρέπει να καθορίζει τη στρατηγική της με βάση τις δικές της προτεραιότητες.
Αυτές οι επιλογές έχουν κόστος. Σε έναν κόσμο όπου η πολιτική ευθυγράμμιση συχνά θεωρείται προϋπόθεση για την ασφάλεια, κάθε απόπειρα μεγαλύτερης αυτονομίας προκαλεί αντιδράσεις. Όμως η Ισπανία επιχειρεί να υποστηρίξει μια θέση που αρκετές ευρωπαϊκές χώρες δυσκολεύονται να διατυπώσουν, ότι η συμμετοχή σε συμμαχίες δεν σημαίνει απουσία ανεξάρτητης πολιτικής κρίσης.
Η σκιά των μεγάλων συσχετισμών, η Ουάσιγκτον, το Ισραήλ και η νέα πολιτική ένταση
Η υπόθεση της Θέουτα δεν μπορεί να απομονωθεί από το ευρύτερο διεθνές περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται. Η Ισπανία του Πέδρο Σάντσεθ έχει βρεθεί τα τελευταία χρόνια σε μια σειρά από δύσκολες ισορροπίες. Από τη μία πλευρά παραμένει ένας σταθερός σύμμαχος της Δύσης, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ. Από την άλλη, σε αρκετά ζητήματα έχει επιλέξει να κρατήσει αποστάσεις από τις πιο σκληρές εκδοχές της ατλαντικής γραμμής.
Η στάση της απέναντι στη Γάζα, η πίεση για μεγαλύτερη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και η διαφοροποίησή της από την ισραηλινή κυβέρνηση δημιούργησαν μια έντονη πολιτική αντιπαράθεση. Παράλληλα, οι σχέσεις της Μαδρίτης με την Ουάσιγκτον έχουν δοκιμαστεί γύρω από ζητήματα όπως η αμυντική πολιτική, οι υποχρεώσεις στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και η ενεργειακή στρατηγική της Ευρώπης.
Η Ισπανία, επιλέγοντας να διατηρήσει μεγαλύτερα περιθώρια αυτονομίας, βρίσκεται σε μια θέση που απαιτεί προσεκτικούς χειρισμούς. Γιατί στη διεθνή πολιτική οι χώρες δεν κρίνονται μόνο από τις προθέσεις τους αλλά και από το κατά πόσο μπορούν να διαχειριστούν τις αντιδράσεις που προκαλούν οι επιλογές τους. Η κρίση στη Θέουτα, επομένως, αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα επειδή συμβαίνει σε μια στιγμή γενικότερης αναδιάταξης ισορροπιών.
Η Δυτική Σαχάρα και η δύσκολη ισορροπία της Μαδρίτης
Ένας από τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις σχέσεις Ισπανίας και Μαρόκου είναι το ζήτημα της Δυτικής Σαχάρας. Η περιοχή αποτελεί εδώ και δεκαετίες μια από τις πιο περίπλοκες διενέξεις της βόρειας Αφρικής. Το Μαρόκο υποστηρίζει την κυριαρχία του στην περιοχή, ενώ το Μέτωπο Πολισάριο διεκδικεί ανεξαρτησία με τη στήριξη της Αλγερίας.
Η Ισπανία, λόγω της ιστορικής της παρουσίας στη Δυτική Σαχάρα, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το ζήτημα ως έναν απλό εξωτερικό καβγά μεταξύ τρίτων χωρών. Κάθε επιλογή της επηρεάζει τις σχέσεις της με τους δύο μεγάλους γείτονες της περιοχής. Η ανάγκη διατήρησης ισορροπιών ανάμεσα στο Μαρόκο και την Αλγερία είναι ένας από τους δυσκολότερους διπλωματικούς γρίφους για τη Μαδρίτη.
Το Μαρόκο είναι κρίσιμος εταίρος στην ασφάλεια και στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Η Αλγερία, από την άλλη πλευρά, αποτελεί σημαντικό ενεργειακό εταίρο.Σε αυτό το περιβάλλον, η Ισπανία καλείται να εφαρμόσει μια πολιτική που δεν είναι απλώς διαχείριση κρίσεων αλλά στρατηγική επιβίωση.
Η ενεργειακή διάσταση πίσω από τις γεωπολιτικές συγκρούσεις
Στη σύγχρονη διεθνή πολιτική, η ενέργεια αποτελεί έναν από τους βασικότερους παράγοντες ισχύος. Η σχέση Ισπανίας και Αλγερίας στον τομέα του φυσικού αερίου έχει ιδιαίτερη σημασία, ιδιαίτερα μετά τις ανατροπές που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ευρωπαϊκή προσπάθεια απεξάρτησης από συγκεκριμένες ενεργειακές πηγές. Η Ισπανία διαθέτει σημαντικές υποδομές και φιλοδοξεί να αποτελέσει ενεργειακή πύλη για την Ευρώπη. Αυτή η θέση, όμως, τη φέρνει αναπόφευκτα στο κέντρο διαφορετικών συμφερόντων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν μεγαλύτερη παρουσία στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά, ενώ οι ευρωπαϊκές χώρες προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ασφάλεια εφοδιασμού και στην ενεργειακή αυτονομία. Η Θέουτα, επομένως, δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό. Είναι μέρος ενός μεγαλύτερου παζλ όπου η γεωγραφία, η ενέργεια και η στρατηγική επιρροή συνδέονται.
Η Ευρώπη μπροστά σε μια επιλογή
Το μεγαλύτερο πρόβλημα που αναδεικνύει η κρίση δεν είναι μόνο η συμπεριφορά ενός κράτους ή οι επιλογές μιας κυβέρνησης. Είναι η ευρωπαϊκή αδυναμία να αντιμετωπίσει συλλογικά νέες μορφές πίεσης. Για χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετώπιζε το μεταναστευτικό κυρίως ως ζήτημα εσωτερικής διαχείρισης. Όμως η πραγματικότητα έχει αλλάξει.
Τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης έχουν γίνει χώροι όπου συγκρούονται διαφορετικά συμφέροντα και στρατηγικές. Όποιος θεωρεί ότι το ζήτημα αφορά μόνο τις χώρες πρώτης γραμμής δεν αντιλαμβάνεται τη νέα πραγματικότητα. Όταν πιέζονται τα ισπανικά σύνορα, πιέζονται τα ευρωπαϊκά σύνορα.
Όταν αμφισβητείται η κυριαρχία ενός κράτους-μέλους, αμφισβητείται η ίδια η ικανότητα της Ένωσης να προστατεύει τα μέλη της. Η Ευρώπη χρειάζεται μια πολιτική που να συνδυάζει δύο στοιχεία, αποτελεσματική προστασία των συνόρων και σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η επιλογή ανάμεσα στα δύο είναι ψευδές δίλημμα.
Η Θέουτα ως μήνυμα για το μέλλον
Η κρίση στη Θέουτα είναι κάτι περισσότερο από ένα ακόμη επεισόδιο στις σχέσεις Ισπανίας και Μαρόκου. Είναι μια προειδοποίηση για το πώς θα μοιάζουν πολλές από τις κρίσεις του μέλλοντος. Σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται, οι περιφερειακές χώρες βρίσκονται συχνά αντιμέτωπες με πιέσεις που ξεπερνούν τα σύνορά τους.
Η Ισπανία βρίσκεται σήμερα σε αυτή τη θέση. Καλείται να προστατεύσει την εδαφική της ακεραιότητα, να διαχειριστεί μια δύσκολη ανθρωπιστική πραγματικότητα και ταυτόχρονα να υπερασπιστεί το δικαίωμά της να χαράσσει ανεξάρτητη πολιτική.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της υπόθεσης, η Θέουτα δεν αφορά μόνο έναν θύλακα στη βόρεια Αφρική. Αφορά το αν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες μπορούν να υπερασπιστούν τις επιλογές τους σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς ασκείται με ολοένα πιο σύνθετους τρόπους.
Η Ισπανία μπορεί να έχει διαφωνίες, αδυναμίες και αντιφάσεις, όπως κάθε χώρα. Όμως η υπεράσπιση της κυριαρχίας της και η απαίτηση να μην μετατρέπονται τα σύνορά της σε εργαλείο πολιτικής πίεσης δεν είναι ισπανική υπόθεση. Είναι ευρωπαϊκή υπόθεση. Και η απάντηση της Ευρώπης θα δείξει αν η Ένωση είναι απλώς μια οικονομική ζώνη ή αν μπορεί πραγματικά να λειτουργήσει ως πολιτική δύναμη.