Η μετάβαση του Νίκου Χριστοδουλίδη στην Αστάνα συνιστά μια στρατηγική κίνηση με ευρύτερες γεωπολιτικές προεκτάσεις, η οποία επηρεάζει όχι μόνο τις σχέσεις Κύπρου–Καζακστάν αλλά και τις ισορροπίες στον χώρο της Κεντρικής Ασίας, όπου η Τουρκία επιδιώκει εδώ και χρόνια να οικοδομήσει ένα δίκτυο πολιτικής επιρροής μέσω του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών.
Οι συμφωνίες που υπογράφηκαν, η αναβάθμιση των διμερών σχέσεων και η σαφής πολιτική στήριξη του Καζακστάν προς την Κυπριακή Δημοκρατία συνιστούν μια σημαντική διπλωματική επιτυχία της Λευκωσίας. Παράλληλα, αποδυναμώνουν ουσιαστικά τις προσδοκίες της Άγκυρας ότι οι τουρκόφωνες χώρες της Κεντρικής Ασίας θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε μοχλό διεθνούς αναβάθμισης του ψευδοκράτους.
Από τη θεωρία του «τουρκικού κόσμου» στην πραγματικότητα των εθνικών συμφερόντων
Τα τελευταία χρόνια η Τουρκία επένδυσε σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στην ιδέα του λεγόμενου «τουρκικού κόσμου». Μέσω του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών επιχείρησε να δημιουργήσει έναν ενιαίο γεωπολιτικό χώρο που θα εκτείνεται από την Ανατολία έως την Κεντρική Ασία, ενισχύοντας παράλληλα τη διεθνή θέση του κατοχικού καθεστώτος στα κατεχόμενα.
Η αποδοχή του ψευδοκράτους ως παρατηρητή στον Οργανισμό το 2022 παρουσιάστηκε από την τουρκική ηγεσία ως ένα πρώτο βήμα προς την πολιτική του αναβάθμιση. Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη.
Το Καζακστάν, παρά τους στενούς πολιτισμικούς και στρατηγικούς δεσμούς του με την Τουρκία, δεν επέλεξε να ακολουθήσει τη γραμμή της Άγκυρας στο Κυπριακό. Αντίθετα, προχώρησε σε θεσμική εμβάθυνση των σχέσεων με τη διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία, ανοίγοντας πρεσβεία στη Λευκωσία, υποδεχόμενο για πρώτη φορά Κύπριο Πρόεδρο και υπογράφοντας σειρά συμφωνιών που δημιουργούν μακροχρόνιους δεσμούς συνεργασίας.
Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι τα κράτη της Κεντρικής Ασίας λειτουργούν με γνώμονα τα δικά τους εθνικά συμφέροντα και όχι βάσει ιδεολογικών αφηγημάτων περί παντουρκισμού.
Το μήνυμα Τοκάγιεφ προς την Άγκυρα
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο Πρόεδρος Κασίμ-Ζομάρτ Τοκάγιεφ όχι μόνο υποδέχθηκε τον Νίκο Χριστοδουλίδη με όλες τις προβλεπόμενες τιμές αρχηγού κράτους, αλλά τον παρασημοφόρησε και με το ανώτατο κρατικό παράσημο του «Τάγματος Φιλίας».
Πέραν του συμβολισμού, οι κοινές δηλώσεις των δύο ηγετών περιείχαν ξεκάθαρες αναφορές στον σεβασμό της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Πρόκειται για αρχές που αγγίζουν άμεσα το Κυπριακό ζήτημα.
Ακόμη πιο σημαντική ήταν η δημόσια ευχαριστία του Προέδρου Χριστοδουλίδη προς το Καζακστάν για τη διαχρονική υποστήριξή του στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Σε διπλωματική γλώσσα, πρόκειται για σαφή επιβεβαίωση ότι η Αστάνα δεν πρόκειται να κινηθεί προς οποιαδήποτε μορφή αναγνώρισης ή ουσιαστικής αναβάθμισης του ψευδοκράτους.
Η γεωοικονομία νικά τη γεωπολιτική ρητορική
Οι σχέσεις Κύπρου–Καζακστάν δεν βασίζονται μόνο σε πολιτικές διακηρύξεις. Αποκτούν πλέον ισχυρό οικονομικό υπόβαθρο.
Η κυπριακή πλευρά προβάλλει τη χώρα ως αξιόπιστη πύλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή, την Ινδία και την ευρύτερη ασιατική αγορά. Από την άλλη πλευρά, το Καζακστάν αποτελεί τον σημαντικότερο οικονομικό και μεταφορικό κόμβο της Κεντρικής Ασίας.
Οι δύο χώρες υπέγραψαν μνημόνια συνεργασίας στους τομείς:
- της ανώτατης εκπαίδευσης και της έρευνας,
- του πολιτισμού,
- του αθλητισμού,
- των τεχνολογιών πληροφορικής,
- της κυβερνοασφάλειας,
- της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης,
- της επιχειρηματικής συνεργασίας.
Παράλληλα, η καζακική ηγεσία πρότεινε τη συμμετοχή της Κύπρου σε μεγάλα έργα διασυνδεσιμότητας και μεταφορών, συμπεριλαμβανομένων ενεργειακών και ναυτιλιακών πρωτοβουλιών που συνδέουν την Κεντρική Ασία με τις διεθνείς αγορές.
Η αναφορά του Τοκάγιεφ στον διάδρομο TransGas αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς εντάσσει την Κύπρο στις συζητήσεις για τις νέες ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές που επιχειρεί να αναπτύξει η περιοχή.
Οι απευθείας πτήσεις ως γεωπολιτικό εργαλείο
Η έναρξη απευθείας αεροπορικής σύνδεσης μεταξύ Λάρνακας και Αστάνα από την Air Astana μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται ως μια καθαρά εμπορική εξέλιξη.
Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για ένα γεγονός με έντονο πολιτικό και συμβολικό χαρακτήρα.
Οι απευθείας πτήσεις δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα συνδεσιμότητας μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και μιας χώρας που θεωρείται πυλώνας του τουρκικού κόσμου. Την ίδια στιγμή, υπενθυμίζουν τα όρια της τουρκικής πολιτικής για το ψευδοκράτος, το οποίο εξακολουθεί να παραμένει αποκλεισμένο από το διεθνές αεροπορικό δίκτυο και εξαρτημένο αποκλειστικά από την Τουρκία.
Η διπλωματία των μεταφορών λειτουργεί συχνά πιο αποτελεσματικά από τις πολιτικές διακηρύξεις. Όταν δύο χώρες συνδέονται απευθείας με πτήσεις, επενδύσεις, πανεπιστήμια, επιχειρήσεις και θεσμούς, δημιουργείται μια πραγματικότητα που δύσκολα ανατρέπεται.
Η στρατηγική αξία της Κύπρου για το Καζακστάν
Η προσέγγιση της Αστάνα προς τη Λευκωσία δεν είναι αποτέλεσμα μόνο καλής θέλησης.
Το Καζακστάν ακολουθεί μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, επιδιώκοντας να εξισορροπήσει τις σχέσεις του με τη Ρωσία, την Κίνα, την Τουρκία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος αποκτά ιδιαίτερη αξία:
- Είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης.
- Διαθέτει ανεπτυγμένο χρηματοοικονομικό και ναυτιλιακό τομέα.
- Παρέχει πρόσβαση στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά.
- Αποτελεί σταθερό θεσμικό περιβάλλον για επενδύσεις.
- Διαθέτει σημαντική γεωγραφική θέση μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Ασίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν κατά την επίσκεψη, περισσότερες από 400 εταιρείες κυπριακών συμφερόντων δραστηριοποιούνται ήδη στο Καζακστάν, ενώ οι κυπριακές επενδύσεις στη χώρα προσεγγίζουν τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια.
Το ευρύτερο μήνυμα προς την Κεντρική Ασία
Η σημασία της επίσκεψης δεν περιορίζεται στις σχέσεις Κύπρου–Καζακστάν.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ευρύτερη τάση στις χώρες της Κεντρικής Ασίας να ενισχύουν τις σχέσεις τους με την Ευρωπαϊκή Ένωση και κατ’ επέκταση με την Κυπριακή Δημοκρατία. Το Ουζμπεκιστάν, το Τουρκμενιστάν και το Καζακστάν έχουν προχωρήσει σε βήματα διπλωματικής αναβάθμισης των σχέσεών τους με τη Λευκωσία, επιβεβαιώνοντας ότι η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά και η συνεργασία με τις Βρυξέλλες έχουν μεγαλύτερη στρατηγική αξία από την υιοθέτηση των τουρκικών θέσεων στο Κυπριακό.
Η πραγματικότητα αυτή περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια της Άγκυρας να μετατρέψει τον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών σε εργαλείο διεθνούς νομιμοποίησης του ψευδοκράτους.
Συμπέρασμα
Η επίσκεψη Χριστοδουλίδη στην Αστάνα και οι συμφωνίες που υπεγράφησαν συνιστούν κάτι πολύ περισσότερο από μια επιτυχημένη διμερή συνάντηση. Αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής επανατοποθέτησης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Κεντρική Ασία και ταυτόχρονα μια έμπρακτη διάψευση των τουρκικών προσδοκιών για το Κυπριακό.
Το Καζακστάν, μια χώρα που η Άγκυρα θεωρούσε φυσικό σύμμαχο στις επιδιώξεις της, επέλεξε να επενδύσει στη σχέση της με τη Λευκωσία, να αναγνωρίσει τον ρόλο της Κύπρου ως ευρωπαϊκής πύλης και να επιβεβαιώσει τον σεβασμό της στις αρχές της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας.
Με άλλα λόγια, η Λευκωσία δεν περιορίζεται πλέον στην άμυνα απέναντι στις τουρκικές πρωτοβουλίες. Δημιουργεί νέα γεωπολιτικά δεδομένα. Και αυτά τα δεδομένα καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την προσπάθεια της Άγκυρας να προωθήσει διεθνώς το αφήγημα των δύο κρατών στην Κύπρο.