Η ακρίβεια αδειάζει τις τσέπες των πολιτών και γεμίζει τα κρατικά ταμεία. Στη συνέχεια, η κυβέρνηση επιστρέφει ένα μέρος των χρημάτων μέσω επιδομάτων, αποφασίζοντας ποιοι δικαιούνται ενίσχυση, πόση και για πόσο διάστημα.
Ένας μηχανισμός ανατιμήσεων, φορολογικών εισπράξεων και προσωρινών παροχών έχει εξελιχθεί σε βασικό χαρακτηριστικό της οικονομικής πολιτικής. Οι πολίτες πληρώνουν ολοένα περισσότερα για τις βασικές τους ανάγκες και εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την επόμενη κυβερνητική ενίσχυση.
Ο πληθωρισμός έφτασε τον Οκτώβριο στο 5,7%, με τη στέγαση να καταγράφει αύξηση 15,1% και τις μεταφορές 13,8%. Το φυσικό αέριο, το ηλεκτρικό ρεύμα, τα καύσιμα και τα ενοίκια επιβαρύνουν έναν οικογενειακό προϋπολογισμό που έχει ήδη απορροφήσει τις ανατιμήσεις των προηγούμενων ετών. Η κυβέρνηση επικαλείται διαρκώς τις διεθνείς εξελίξεις.
Πολέμους, ενεργειακές κρίσεις, αναταράξεις στις αγορές. Όμως οι ίδιες πιέσεις επηρεάζουν ολόκληρη την Ευρώπη. Εκείνο που διαφέρει είναι οι μισθοί, η φορολογία και η προστασία που προσφέρει κάθε κράτος στους πολίτες του.
Σύμφωνα με τη Eurostat, η Ελλάδα είχε το 2025 τον δεύτερο χαμηλότερο μέσο ετήσιο μισθό πλήρους απασχόλησης στην ΕΕ: 18.800 ευρώ, έναντι 41.500 ευρώ του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Μόνο η Βουλγαρία βρισκόταν χαμηλότερα.
Με αυτούς τους μισθούς, οι Έλληνες πληρώνουν μία από τις ακριβότερες βενζίνες της Ευρώπης. Στις αρχές Νοεμβρίου, η αμόλυβδη 95 οκτανίων κόστιζε κατά μέσο όρο 2,125 ευρώ το λίτρο, κατατάσσοντας την Ελλάδα στην έκτη θέση μεταξύ των ακριβότερων χωρών της ΕΕ. Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική στη στέγαση.
Το 26,4% του πληθυσμού δαπανούσε το 2025 περισσότερο από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για κατοικία. Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν μόλις 7,7%. Χαμηλοί μισθοί, ακριβά καύσιμα, δυσβάσταχτη στέγη. Αυτή είναι η ελληνική εκδοχή μιας διεθνούς κρίσης.
Και ενώ η αγοραστική δύναμη πιέζεται, οι εισπράξεις από την έμμεση φορολογία αυξάνονται. Σύμφωνα με το προσχέδιο του προϋπολογισμού για το 2027, τα έσοδα από φόρους σε αγαθά και υπηρεσίες εκτιμάται ότι θα φτάσουν το 2026 στα 42,25 δισ. ευρώ, από 40,3 δισ. ευρώ το 2025. Σχεδόν 2 δισ. ευρώ περισσότερα μέσα σε έναν χρόνο. Οι εισπράξεις από τον ΦΠΑ αναμένεται να αυξηθούν κατά 2,18 δισ. ευρώ, φτάνοντας τα 30,78 δισ. ευρώ.
Πρόκειται για αύξηση 7,6%. Η άνοδος των εσόδων οφείλεται σε περισσότερους παράγοντες, ανάμεσά τους η οικονομική δραστηριότητα και η φορολογική συμμόρφωση. Οι ανατιμήσεις, ωστόσο, αυξάνουν και τον ΦΠΑ που εισπράττει το κράτος για την ίδια ποσότητα ενός προϊόντος. Όσο ανεβαίνει η φορολογητέα τιμή, αυξάνεται και το ποσό του φόρου. Η διατήρηση αυτής της επιβάρυνσης αποτελεί κυβερνητική επιλογή. Και το βάρος πέφτει δυσανάλογα στους οικονομικά ασθενέστερους.
Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το φτωχότερο 20% διαθέτει το 54,4% των συνολικών δαπανών του για τρόφιμα και στέγαση. Το πλουσιότερο 20% διαθέτει για τις ίδιες ανάγκες το 34,5%. Για κάθε 100 ευρώ δαπανών, τα φτωχότερα νοικοκυριά κατευθύνουν περισσότερα από 54 ευρώ στις βασικές τους ανάγκες.
Η ίδια αύξηση στο ράφι ή στον λογαριασμό του ρεύματος έχει εντελώς διαφορετικό αντίκτυπο στον χαμηλόμισθο και στον υψηλόμισθο. Το ίδιο ισχύει για τους έμμεσους φόρους, που επιβάλλονται ανεξάρτητα από το εισόδημα του καταναλωτή.
Τα αποτελέσματα αποτυπώνονται ήδη στις συνθήκες διαβίωσης. Το 19,6% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο εισοδηματικής φτώχειας, ενώ το 18,1% αδυνατεί οικονομικά να εξασφαλίσει επαρκή θέρμανση ή δροσιά στο σπίτι του. Στα φτωχά νοικοκυριά το τελευταίο ποσοστό φτάνει το 35,9%.
Και εδώ αρχίζει η δεύτερη πράξη της κυβερνητικής πολιτικής: τα επιδόματα. Αφού οι πολίτες πληρώνουν ακριβότερα την ενέργεια, τα καύσιμα και τα τρόφιμα, η κυβέρνηση αποφασίζει σε ποιους θα επιστρέψει μέρος των δημόσιων πόρων. Ορίζει τα εισοδηματικά κριτήρια, τους δικαιούχους, τα ποσά και τη διάρκεια της ενίσχυσης. Ο εργαζόμενος που δυσκολεύεται να καλύψει τις βασικές του ανάγκες καλείται να αποδείξει ότι είναι αρκετά φτωχός για να λάβει βοήθεια. Το πετρέλαιο θέρμανσης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης ανέρχεται στα 28 λεπτά ανά λίτρο, πριν από τον ΦΠΑ. Στα χίλια λίτρα, ο φόρος φτάνει τα 280 ευρώ. Το κράτος διατηρεί την επιβάρυνση και στη συνέχεια χορηγεί επίδομα θέρμανσης σε όσους πληρούν τα προβλεπόμενα κριτήρια. Πόσες οικογένειες αποκλείονται επειδή βρίσκονται λίγο πάνω από τα εισοδηματικά όρια; Και πόσο μπορεί να στηριχθεί ένας οικογενειακός προϋπολογισμός σε ενισχύσεις που εξαρτώνται από διαδοχικές κυβερνητικές αποφάσεις;
Τα επιδόματα είναι αναγκαία για όσους έχουν πραγματική ανάγκη. Η διαρκής επέκταση της εξάρτησης από αυτά, όμως, φανερώνει την αποτυχία μιας οικονομικής πολιτικής να εξασφαλίσει επαρκές διαθέσιμο εισόδημα.
Η κυβέρνηση αποκτά έτσι τη δυνατότητα να εμφανίζεται ως προστάτης των οικονομικά ασθενέστερων, ενώ διατηρεί φορολογικές και ρυθμιστικές επιλογές που ενισχύουν την πίεση στα νοικοκυριά.
Η ουσιαστική αντιμετώπιση της ακρίβειας απαιτεί παρεμβάσεις στην πηγή: μείωση της έμμεσης φορολογίας σε βασικά αγαθά, έλεγχο των περιθωρίων κέρδους στην ενέργεια και στα καύσιμα, αποτελεσματική εποπτεία της αγοράς, ενίσχυση των πραγματικών μισθών και πολιτικές προσιτής κατοικίας.
Η Πορτογαλία απέδειξε το 2023 ότι η προσωρινή κατάργηση του ΦΠΑ σε επιλεγμένα τρόφιμα μπορεί να μεταφερθεί στις τελικές τιμές, όταν συνοδεύεται από αποτελεσματικούς ελέγχους. Η ελληνική κυβέρνηση διαθέτει εργαλεία. Ο προϋπολογισμός προβλέπει πρωτογενές πλεόνασμα 3,6% του ΑΕΠ για το 2026. Οι δημοσιονομικοί κανόνες θέτουν όρια στη χρήση πρόσθετων εσόδων, αλλά η ιεράρχηση των παρεμβάσεων παραμένει πολιτική επιλογή.
karditsastakra