Του Ταμέρ Τσιλινγκίρ

15 Αυγούστου 2010…

Ύστερα από 88 χρόνια τελείται ξανά Θεία Λειτουργία στην ιστορική Μονή της Παναγίας Σουμελά, στην περιοχή της Ματσούκας της Τραπεζούντας.

Με την άδεια των τουρκικών αρχών.

Άνθρωποι από διαφορετικές χώρες φτάνουν στην Τραπεζούντα και ανεβαίνουν στην Παναγία Σουμελά.

Ανάβουν τα κεριά τους.

Ψάλλουν.

Προσεύχονται.

Της Θείας Λειτουργίας προεξάρχει ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Εκείνη την ημέρα ο Βαρθολομαίος εξηγεί με μια πολύ απλή φράση γιατί βρίσκονται εκεί:

«Ήρθαμε να προσευχηθούμε».

Προσεύχονται για τους κληρικούς και τους μοναχούς που έζησαν στη Μονή.

Μνημονεύουν ακόμη και τους Οθωμανούς σουλτάνους που κατά καιρούς προστάτευσαν τη Σουμελά (!!!).

Ευχαριστούν την κυβέρνηση της Τουρκικής Δημοκρατίας και τις τοπικές αρχές.

Και όλα αυτά συμβαίνουν μέσα στον μήνα του Ραμαζανιού.

Ο Βαρθολομαίος εύχεται στους μουσουλμάνους για το Ραμαζάνι.

Ύστερα όλοι επιστρέφουν στα σπίτια τους.

Η Τουρκία δεν διαλύεται.

Η Τραπεζούντα δεν αλλάζει χέρια.

Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν καταργείται.

Δεν ιδρύεται κάποιο καινούργιο κράτος στη Μαύρη Θάλασσα.

Τα σύνορα δεν αλλάζουν.

Κάποιοι άνθρωποι απλώς προσευχήθηκαν.

Περνούν δεκαέξι χρόνια.

Και γύρω από την ίδια Μονή αρχίζουν τώρα να ακούγονται εντελώς διαφορετικές λέξεις:

«Πόντος».
«Μεγάλη Ιδέα».
«Λωζάννη».
«Άλωση».
«Εθνική ασφάλεια».
Και τελικά: «Ποντιακή λειτουργία».

Το ερώτημα προκύπτει από μόνο του:

Τι άλλαξε;

Ας ξεκαθαρίσουμε πρώτα αυτή την «ποντιακή λειτουργία»

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν υπάρχει θρησκευτική εορτή που να ονομάζεται «ποντιακή λειτουργία».

Ούτε υπάρχει τέτοιος εκκλησιαστικός όρος.

Η Θεία Λειτουργία που τελείται στη Σουμελά συνδέεται με την Κοίμηση της Θεοτόκου.

Η 15η Αυγούστου είναι μία από τις σημαντικότερες ημέρες της Ορθοδοξίας.

Και η ιστορία αυτής της εορτής δεν αρχίζει ούτε με τον ελληνικό εθνικισμό, ούτε με τη Μεγάλη Ιδέα, ούτε με τα ποντιακά κινήματα του 19ου και του 20ού αιώνα.

Πηγαίνει πολλούς αιώνες πίσω.

Ο εορτασμός της Θεοτόκου στις 15 Αυγούστου ανάγεται τουλάχιστον στον 6ο αιώνα, ενώ η ημερομηνία καθιερώθηκε στη βυζαντινή παράδοση κατά την εποχή του αυτοκράτορα Μαυρικίου.

Με άλλα λόγια:

Όταν οι Ορθόδοξοι άρχισαν να θεωρούν ιερή τη 15η Αυγούστου, απέμεναν περίπου οκτώ αιώνες μέχρι την κατάκτηση της Τραπεζούντας από τους Οθωμανούς.

Αξίζει να το σημειώσουμε.

Διότι είναι μάλλον δύσκολο να επιλέξεις μια ημερομηνία οκτώ αιώνες νωρίτερα για να διαμαρτυρηθείς για μια κατάκτηση που πρόκειται να συμβεί στο μακρινό μέλλον.

Και ξαφνικά η 15η Αυγούστου έγινε «ημέρα της άλωσης»

Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.

Για πολλά χρόνια η κατάκτηση της Τραπεζούντας από τους Οθωμανούς εορταζόταν στις 26 Οκτωβρίου.

Ύστερα από ιστορικές έρευνες και συζητήσεις, ως ημερομηνία της κατάκτησης έγινε δεκτή η 15η Αυγούστου 1461.

Και από το 2022 οι επίσημοι εορτασμοί στην Τραπεζούντα άρχισαν να πραγματοποιούνται στις 15 Αυγούστου.

Προσέξτε τις ημερομηνίες:

Η αλλαγή έγινε το 2022.

Η πρώτη Θεία Λειτουργία της 15ης Αυγούστου στη Σουμελά είχε πραγματοποιηθεί το 2010.

Δώδεκα χρόνια νωρίτερα.

Και ακόμη σημαντικότερο:

Η ορθόδοξη παράδοση της 15ης Αυγούστου έχει ιστορία περίπου δεκατεσσάρων αιώνων.

Κι όμως, σύντομα άρχισε να διαμορφώνεται στην Τουρκία μια εντελώς διαφορετική αφήγηση.

Σαν να είχαν επιλέξει οι Ορθόδοξοι τη 15η Αυγούστου ειδικά για να συμπέσει με την επέτειο της κατάκτησης της Τραπεζούντας.

Σαν να είχε διαμορφωθεί ένα θρησκευτικό ημερολόγιο αιώνων με βάση μια απόφαση που ελήφθη στην Τραπεζούντα μόλις πριν από λίγα χρόνια.

Και τότε εμφανίστηκαν οι γνωστές λέξεις:

Μεγάλη Ιδέα…

Πόντος…

Ελληνικός επεκτατισμός…

Εθνική ασφάλεια…

Έτσι, η προσευχή μερικών εκατοντάδων ανθρώπων άρχισε να παρουσιάζεται ως ζήτημα που αφορά ακόμη και την ίδια την ασφάλεια της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Το 2010 δεν ήταν επικίνδυνο;

Ας θέσουμε λοιπόν ένα πολύ απλό ερώτημα.

Εάν η Θεία Λειτουργία στη Σουμελά αποτελεί πράγματι κάποια «ποντιακή απειλή» για την Τουρκία, αυτή η απειλή δεν υπήρχε το 2010;

Δεν υπήρχε το 2021;

Το 2022;

Το 2023;

Η Τουρκική Δημοκρατία επέτρεψε αυτές τις λειτουργίες.

Οι αρχές ανέλαβαν την ασφάλειά τους.

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος προεξήρχε των τελετών.

Οι άνθρωποι προσευχήθηκαν.

Και δεν συνέβη τίποτα.

Στη συνέχεια όμως η 15η Αυγούστου άρχισε να μετατρέπεται σε πρόβλημα.

2024…

2025…

Και τώρα 2026.

Και φέτος δεν δόθηκε άδεια για Θεία Λειτουργία στη Σουμελά στις 15 Αυγούστου.

Δόθηκε όμως άδεια για τις 23 Αυγούστου 2026.

Και εδώ υπάρχει κάτι που δυσκολεύομαι πραγματικά να καταλάβω.

Ο Ορθόδοξος που προσεύχεται στη Σουμελά στις 23 Αυγούστου δεν αποτελεί κίνδυνο για την Τουρκία,

αλλά ο ίδιος Ορθόδοξος, αν προσευχηθεί στις 15 Αυγούστου, γίνεται επικίνδυνος;

Οι άνθρωποι είναι οι ίδιοι.

Ο Πατριάρχης είναι ο ίδιος.

Η πίστη είναι η ίδια.

Η Μονή είναι η ίδια.

Οι ύμνοι είναι οι ίδιοι.

Τα σύνορα της Τουρκικής Δημοκρατίας είναι τα ίδια.

Το μόνο που αλλάζει είναι οκτώ ημέρες στο ημερολόγιο.

Άρα το πρόβλημα δεν μπορεί να είναι απλώς η Θεία Λειτουργία.

Πώς μια λέξη αλλάζει την πραγματικότητα

Αξίζει να προσέξουμε ιδιαίτερα τη γλώσσα που χρησιμοποιείται.

«Ποντιακή λειτουργία».

Η έκφραση αυτή δεν είναι αθώα.

Διότι όταν λες «Θεία Λειτουργία για την Κοίμηση της Θεοτόκου», στο μυαλό του ανθρώπου εμφανίζεται μια θρησκευτική τελετή.

Όταν όμως βάλεις μπροστά τη λέξη «Πόντος», ενεργοποιείται στην Τουρκία ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικό λεξιλόγιο που οικοδομήθηκε επί έναν αιώνα:

Αυτονομία.

Ελλάδα.

Μεγάλη Ιδέα.

Εδαφικές διεκδικήσεις.

Εχθρός.

Απειλή.

Και έτσι άνθρωποι που προσεύχονται παύουν να παρουσιάζονται ως πιστοί και μετατρέπονται σε μέρος μιας υποτιθέμενης πολιτικής απειλής.

Η μέθοδος δεν είναι άγνωστη.

Πρώτα αλλάζεις το όνομα.

Ύστερα αλλάζεις το νόημα.

Μετά αλλάζεις τον τρόπο με τον οποίο το αντιλαμβάνεται η κοινωνία.

Και στο τέλος η καταστολή μπορεί να παρουσιαστεί ως αναγκαία.

Οι πέτρες της Σουμελά επιτρέπονται, η μνήμη της όχι;

Η Τουρκία αγαπά τη Σουμελά.

Την αγαπά στις τουριστικές αφίσες.

Στα διαφημιστικά βίντεο.

Στις φωτογραφίες.

Την αγαπά ως ιστορικό μνημείο που επισκέπτονται κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι.

Δαπανώνται μεγάλα ποσά για την αποκατάστασή της.

Κρατικοί αξιωματούχοι την παρουσιάζουν ως απόδειξη του πλούσιου πολιτιστικού παρελθόντος της Ανατολίας.

Μέχρι εδώ δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα.

Το πρόβλημα φαίνεται να αρχίζει αλλού.

Έρχονται οι απόγονοι των ανθρώπων που δημιούργησαν και χρησιμοποίησαν επί αιώνες αυτό το μοναστήρι.

Ανάβουν ένα κερί.

Ψάλλουν έναν ύμνο.

Και ξαφνικά θυμόμαστε ότι αυτές οι πέτρες έχουν και μια άλλη ιστορία.

Γιατί η Σουμελά δεν έπεσε από τον ουρανό.

Την δημιούργησαν άνθρωποι.

Άνθρωποι έζησαν εκεί.

Προσευχήθηκαν.

Πέθαναν.

Έκαναν παιδιά.

Έχτισαν χωριά.

Μίλησαν μια γλώσσα.

Τραγούδησαν τραγούδια.

Και αυτοί οι άνθρωποι αποτελούσαν μέρος της ιστορίας του Πόντου.

Είναι εύκολο να αποσυνδέσεις τη Σουμελά από αυτή την ιστορία και να την παρουσιάσεις αποκλειστικά ως «πολιτιστικό μνημείο της Τουρκίας».

Όταν όμως μέσα στη Μονή ακούγονται ξανά ελληνικοί εκκλησιαστικοί ύμνοι, οι πέτρες αρχίζουν να θυμίζουν τη δική τους ιστορία.

Ίσως η πραγματική ενόχληση να αρχίζει ακριβώς εκεί.

Γιατί η μνήμη είναι επικίνδυνη

Για να εξαφανίσεις το παρελθόν μιας κοινωνίας δεν αρκεί να εξαφανίσεις τους ανθρώπους.

Δεν αρκεί να καταστρέψεις τα νεκροταφεία.

Δεν αρκεί να αλλάξεις τα ονόματα των χωριών.

Ούτε αρκεί να σιωπήσεις μια γλώσσα.

Γιατί μένει η μνήμη.

Σε μια συνταγή.

Σε ένα τραγούδι.

Σε μια οικογενειακή φωτογραφία.

Σε ένα τοπωνύμιο.

Στον τοίχο ενός μοναστηριού.

Στην ιστορία που αφηγείται μια γιαγιά.

Και μερικές φορές μέσα σε ένα και μόνο αναμμένο κερί.

Γι’ αυτό έχει σημασία η Σουμελά.

Γιατί αποτελεί έναν από τους ζωντανούς μάρτυρες του παρελθόντος του Πόντου που εξακολουθούν να στέκονται όρθιοι στο ίδιο το τοπίο.

Μπορείς να την κάνεις μουσείο.

Μπορείς να κόβεις εισιτήρια.

Μπορείς να την τοποθετήσεις στα τουριστικά φυλλάδια.

Δεν μπορείς όμως να αλλάξεις το παρελθόν της.

Ποιον φοβάστε;

Ας επαναλάβουμε λοιπόν το ερώτημα.

Ποιον φοβούνται στη Σουμελά;

Το κερί που ανάβει μια εβδομηντάχρονη γυναίκα;

Την προσευχή ενός ιερέα;

Τους ύμνους μερικών εκατοντάδων ανθρώπων;

Ή αυτό που θυμίζει η παρουσία τους;

Γιατί όταν αυτοί οι άνθρωποι ανεβαίνουν στη Σουμελά δεν τελούν απλώς μια θρησκευτική λειτουργία.

Είτε το επιδιώκουν είτε όχι, η παρουσία τους θυμίζει κάτι:

Αυτός ο τόπος έχει μνήμη.

Μια μνήμη παλαιότερη από τα σημερινά σύνορα.

Παλαιότερη από τα σημερινά κράτη.

Παλαιότερη ακόμη και από τις σημερινές διαμάχες περί ταυτότητας.

Και η αποδοχή του παρελθόντος δεν σημαίνει παραίτηση από το παρόν.

Αντίθετα, οι κοινωνίες που δεν βρίσκονται σε πόλεμο με το παρελθόν τους μπορούν να οικοδομήσουν ένα ισχυρότερο παρόν.

Εάν η κυριαρχία ενός κράτους μπορούσε να κλονιστεί από την προσευχή μερικών εκατοντάδων ανθρώπων, τότε θα υπήρχε ένα πολύ διαφορετικό πρόβλημα.

Όμως η κυριαρχία της Τουρκίας δεν κλονίστηκε από τη Θεία Λειτουργία στη Σουμελά.

Δεν κλονίστηκε το 2010.

Δεν κλονίστηκε το 2021.

Δεν κλονίστηκε το 2022.

Δεν κλονίστηκε ούτε το 2023.

Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να εγκαταλειφθούν αυτοί οι φανταστικοί εχθροί.

Ο Πόντος δεν είναι φάντασμα.

Ο Πόντος δεν είναι απειλή.

Ο Πόντος είναι η ιστορία αυτού του τόπου.

Και η ιστορία δεν εξαφανίζεται επειδή απαγορεύεις στους ανθρώπους να τη διηγούνται.

Οι πέτρες της Σουμελά το γνωρίζουν εδώ και αιώνες.

Ίσως ήρθε η ώρα να το μάθουμε κι εμείς.