Του Ταμέρ Τσιλινγκίρ
«Ένα σπουδαίο βιβλίο!»
Ο αρθρογράφος της τουρκικής (αντιπολιτευόμενης) εφημερίδας Sözcü, Ραχμί Τουράν, έδωσε στο άρθρο του στις 16 Αυγούστου 2026 έναν ενθουσιώδη τίτλο:
«Ένα σπουδαίο βιβλίο!»
Το βιβλίο στο οποίο αναφέρεται είναι το έργο της καθηγήτριας Berin Ergin, με τίτλο «Εθνοτικές ταυτότητες στον γεωγραφικό χώρο της Τουρκίας και τα προβλήματα που προέκυψαν μετά το 1920».
Ο Ραχμί Τουράν δηλώνει εντυπωσιασμένος από το βιβλίο. Μάλιστα υποστηρίζει ότι το έργο μεταφέρει τα εθνοτικά και πολιτικά ζητήματα, από την Οθωμανική Αυτοκρατορία έως τη Δημοκρατία, «από το ιδεολογικό πεδίο σε ένα πεδίο επιστημονικής αξιολόγησης».
Είναι όμως πράγματι επιστημονική αυτή η προσέγγιση;
Το ερώτημα προκύπτει σχεδόν από μόνο του.
Διότι, αν διαβάσει κανείς όσα ακολουθούν, δύσκολα θα συναντήσει μια νέα επιστημονική προσέγγιση της Ιστορίας. Αντίθετα, θα βρεθεί μπροστά σε μια πολύ γνώριμη αφήγηση, η οποία επαναλαμβάνεται στην Τουρκία εδώ και περίπου έναν αιώνα:
Οι ξένες δυνάμεις θέλουν να διαμελίσουν την Τουρκία.
Υποκινούν τις εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες.
Ξεσπούν εξεγέρσεις.
Η Τουρκία περικυκλώνεται.
Το τουρκικό έθνος απειλείται με αφανισμό.
Και φυσικά, κάπου μέσα σε αυτή τη λίστα, βρίσκεται πάντοτε και ο Πόντος.
Ο Ραχμί Τουράν απαριθμεί:
«Η εξέγερση του Σεΐχη Σαΐντ, η εξέγερση του Ντερσίμ, η εξέγερση του Σεΐχη Εσρέφ… οι εξεγέρσεις στο Ντιούζτζε, στο Γιοζγκάτ και στη Ζίλε… οι Νεστοριανοί, ο Τσερκές Ετέμ, το Κότσγκιρι, η ποντιακή εξέγερση…»
Όλα τοποθετούνται στη σειρά.
Όλα μπαίνουν στο ίδιο σακί.
Και το συμπέρασμα είναι ήδη έτοιμο:
«Οι εξεγέρσεις αυτές είναι σημαντικές επειδή δείχνουν πόσο πολύ προσπάθησαν οι ξένες δυνάμεις να διαμελίσουν την Τουρκία».
Έτσι γράφεται η Ιστορία;
Ακριβώς εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.
Έτσι γράφεται η Ιστορία;
Μπορούμε να πάρουμε γεγονότα που συνέβησαν σε διαφορετικές περιόδους, κάτω από διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, με διαφορετικά πολιτικά αιτήματα και διαφορετικές αιτίες, να τα τοποθετήσουμε το ένα δίπλα στο άλλο και να τα παρουσιάσουμε όλα ως μέρη ενός ενιαίου σχεδίου για τη «διάλυση της Τουρκίας»;
Είναι αυτό επιστημονική ιστοριογραφία;
Ή μήπως πρόκειται για την επιλογή εκείνων των γεγονότων που επιβεβαιώνουν ένα συμπέρασμα το οποίο έχει ήδη διατυπωθεί εκ των προτέρων;
Βεβαίως και υπήρχαν ένοπλες ελληνικές ομάδες στον Εύξεινο Πόντο.
Βεβαίως και υπήρχαν πολιτικές οργανώσεις που εργάζονταν για την ανεξαρτησία του Πόντου.
Βεβαίως και η Ελλάδα, η Ρωσία, η Βρετανία και άλλες δυνάμεις της εποχής είχαν τα δικά τους συμφέροντα στην περιοχή.
Δεν μπορεί κανείς να γράψει Ιστορία αρνούμενος αυτά τα γεγονότα.
Αλλά η Ιστορία αφηγείται και άλλα πράγματα.
Αφηγείται την εκκένωση των ελληνικών χωριών του Εύξεινου Πόντου.
Αφηγείται τις πορείες εξορίας.
Ρωτά γιατί άνθρωποι εγκατέλειψαν τα χωριά τους και κατέφυγαν στα βουνά.
Μιλά για τη δράση του Κεντρικού Στρατού (Merkez Ordusu).
Μιλά για τον Τοπάλ Οσμάν.
Μιλά για τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας της Αμάσειας.
Μιλά για τις εκτελέσεις.
Για τους θανάτους αμάχων.
Για την ανταλλαγή των πληθυσμών.
Για ανθρώπους που εκδιώχθηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες, στις οποίες οι οικογένειές τους ζούσαν επί αιώνες, και δεν επέστρεψαν ποτέ.
Η επιστημονική ιστοριογραφία δεν καταγράφει μόνο εκείνους που πήραν τα όπλα εναντίον του κράτους.
Ρωτά επίσης:
Τι έκανε το κράτος σε αυτούς τους ανθρώπους;
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται το πρόβλημα.
Όταν στην Τουρκία αφηγούνται το λεγόμενο «ποντιακό ζήτημα», το κράτος πολύ συχνά εξαφανίζεται από την ίδια την Ιστορία.
Το κράτος δεν έχει πράξεις· έχει μόνο «αντιδράσεις».
Δεν σκοτώνει· «λαμβάνει μέτρα».
Δεν εξορίζει· «μετακινεί πληθυσμούς».
Δεν αδειάζει χωριά· «διασφαλίζει την τάξη και την ασφάλεια».
Δεν εξοντώνει ανθρώπους· «καταστέλλει την εξέγερση».
Και στο τέλος προκύπτει μια παράξενη Ιστορία:
Όλοι έκαναν κάτι εναντίον της Τουρκίας.
Η Τουρκία, όμως, δεν έκανε ποτέ τίποτε σε κανέναν.
Ποιοι είναι αυτοί οι «Ρωμιοί» και ποιοι οι «Αρμένιοι»;
Μια ακόμη φράση του Ραχμί Τουράν προκαλεί εντύπωση:
«Γιατί οι Ρωμιοί και οι Αρμένιοι αρνήθηκαν να γίνουν Τούρκοι πολίτες;»
Ποιοι ακριβώς είναι αυτοί οι Ρωμιοί;
Ποιοι είναι αυτοί οι Αρμένιοι;
Ένας ολόκληρος λαός;
Οι γυναίκες;
Τα παιδιά;
Ο Ρωμιός παντοπώλης της Κωνσταντινούπολης;
Ο Έλληνας ψαράς της Τραπεζούντας;
Ο Αρμένιος χωρικός της Ανατολίας;
Μπορεί να ταυτίζεται η πολιτική ενός κόμματος ή μιας οργάνωσης με την ταυτότητα εκατομμυρίων ανθρώπων;
Η ιστοριογραφία έχει ακριβώς την υποχρέωση να αποδομεί τέτοιου είδους γενικεύσεις.
Γιατί ένας λαός και μια πολιτική οργάνωση που ισχυρίζεται ότι ενεργεί στο όνομά του δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Το γεγονός ότι κάποιος είναι Ρωμιός, Αρμένιος, Κούρδος ή Πόντιος δεν τον καθιστά αυτομάτως αποσχιστή.
Κι όμως, η αφήγηση που έχει οικοδομηθεί στην Τουρκία εδώ και έναν αιώνα κάνει ακριβώς το αντίθετο:
Πολιτικοποιεί την ταυτότητα.
Ποινικοποιεί την πολιτική.
Και τελικά μετατρέπει την ίδια την ταυτότητα σε αντικείμενο υποψίας.
Και σήμερα η ίδια γλώσσα: «Ποντιακή απειλή»
Στην περίπτωση του Πόντου βλέπουμε αυτή τη λογική να επαναλαμβάνεται ακόμη και σήμερα.
Τελείται μια ορθόδοξη Θεία Λειτουργία:
«Ποντιακή απειλή».
Ένας ποντιακός σύλλογος οργανώνει μια πολιτιστική εκδήλωση:
«Ποντιακή προπαγάνδα».
Κάποιος μιλά Ρωμαίικα:
«Ποντιακή δράση».
Ένας Έλληνας πολιτικός κάνει μια δήλωση για τον Πόντο:
«Απειλή κατά της Τουρκίας».
Ένας ιστορικός μιλά για όσα συνέβησαν στους Έλληνες του Εύξεινου Πόντου μεταξύ 1914 και 1923:
«Το ψέμα του Πόντου».
Και τότε πρέπει να τεθεί ένα απλό ερώτημα:
Πότε θα πάψει το να είναι κανείς Πόντιος να αντιμετωπίζεται ως ύποπτο ή επικίνδυνο;
Πότε θα μπορέσει ο Πόντος να συζητηθεί όχι μόνο ως ένα «ζήτημα εθνικής ασφάλειας», αλλά ως μία από τις ιστορικές πραγματικότητες αυτού του τόπου;
Το άρθρο του Ραχμί Τουράν δημοσιεύθηκε στις 16 Αυγούστου.
Μία ημέρα νωρίτερα είχε εορταστεί η επέτειος της οθωμανικής κατάκτησης της Τραπεζούντας.
Και πάλι συζητήθηκε ο Πόντος.
Και πάλι μίλησαν για «ποντιακή απειλή».
Μπροστά μας βρίσκεται και η Θεία Λειτουργία που προγραμματίζεται στη Σουμελά.
Και εδώ, εδώ και ημέρες, ακούγεται η ίδια γλώσσα:
«Ποντιακή επίδειξη με το πρόσχημα της Θείας Λειτουργίας…»
Πέρασαν εκατό χρόνια.
Η λέξη δεν άλλαξε.
Η απειλή δεν άλλαξε.
Ο εχθρός δεν άλλαξε.
Άλλαξε μόνο το ημερολόγιο.
Το ίδιο σενάριο εδώ και εκατό χρόνια
Και τότε γεννιέται ακόμη ένα ερώτημα:
Είναι πράγματι ο Πόντος μια ατελείωτη απειλή για την Τουρκία εδώ και έναν ολόκληρο αιώνα;
Ή μήπως η συνεχής παρουσίαση του Πόντου ως απειλής εξυπηρετεί μια διαφορετική ανάγκη;
Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς της επίσημης τουρκικής ιστοριογραφίας είναι ο εξής:
Παίρνει πρώτα μια σύγκρουση του παρελθόντος και τη μεταφέρει στο παρόν.
Στη συνέχεια καθιστά τους σημερινούς ανθρώπους υπεύθυνους για τις πράξεις ανθρώπων που έζησαν πριν από εκατό χρόνια.
Και στο τέλος μετατρέπει την ίδια την ταυτότητα σε ένα εν δυνάμει έγκλημα.
Ό,τι κι αν κάνει ένας Πόντιος το 2026, απέναντί του θα εμφανιστεί το 1921.
Αν μιλήσει ένας Αρμένιος, θα εμφανιστεί ξανά η συζήτηση περί «προδοσίας» του 1915.
Αν ένας Κούρδος ζητήσει δικαιώματα, θα εμφανιστεί ο Σεΐχης Σαΐντ.
Αν ένας Ρωμιός πάει να προσευχηθεί, θα εμφανιστεί η Μεγάλη Ιδέα.
Και έτσι η Ιστορία παύει να αποτελεί αντικείμενο έρευνας.
Μετατρέπεται σε ρόπαλο.
Ο Ραχμί Τουράν γράφει στο τέλος του άρθρου του:
«Όλα αυτά συνεχίζονται από τη δεκαετία του 1920».
Αυτή η φράση συνοψίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο την αφήγηση ενός αιώνα.
Η πολιτική της Βρετανίας το 1920 και μια πολιτιστική εκδήλωση ενός ποντιακού συλλόγου το 2026 τοποθετούνται στην ίδια αδιάσπαστη ιστορική αλυσίδα.
Στο μεταξύ έχουν περάσει εκατό χρόνια.
Άλλαξε ο κόσμος.
Άλλαξαν τα κράτη.
Άλλαξαν τα σύνορα.
Άλλαξαν οι ιδεολογίες.
Άλλαξαν οι άνθρωποι.
Μόνο η συνωμοσία δεν άλλαξε!
Αυτό δεν είναι Ιστορία.
Είναι η επιλογή γεγονότων από το παρελθόν με σκοπό να επιβεβαιωθούν οι φόβοι του παρόντος.
Τι σημαίνει «Ποντιακή Εξέγερση»;
Ας έρθουμε λοιπόν και στον όρο «Ποντιακή Εξέγερση».
Οι δύο αυτές λέξεις χρησιμοποιούνται στην Τουρκία με τέτοια ευκολία, ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι πρόκειται για ένα απολύτως ξεκαθαρισμένο και αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός.
Όμως υπάρχουν πολλά ερωτήματα που πρέπει να τεθούν.
Υπήρξε πράγματι στον Εύξεινο Πόντο μια ενιαία εξέγερση, οργανωμένη από ένα κέντρο και με τη συμμετοχή ολόκληρου του ελληνικού πληθυσμού;
Ή υπήρχαν ένοπλες ομάδες σε διαφορετικές περιοχές, οι οποίες δημιουργήθηκαν για διαφορετικούς λόγους;
Πότε ξεκίνησε ο ένοπλος αγώνας;
Πότε αποφασίστηκαν οι εκτοπίσεις;
Πότε άρχισε η εκκένωση των χωριών;
Γιατί άνθρωποι κατέφυγαν στα βουνά;
Ποιος επιτέθηκε σε ποιον;
Ποιος εκτόπισε ποιον;
Πόσοι άμαχοι σκοτώθηκαν;
Με ποια στοιχεία καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν άνθρωποι στην Αμάσεια;
Αν δεν θέσετε αυτά τα ερωτήματα και περιοριστείτε στη φράση «Ποντιακή Εξέγερση», δεν αφηγείστε την Ιστορία.
Απλώς επαναλαμβάνετε μια κρατική θέση.
«Προδότες» και «σατανικά σχέδια»: επιστήμη ή κατηγορητήριο;
Ο Ραχμί Τουράν επαινεί το βιβλίο επειδή, όπως γράφει, μεταφέρει τη συζήτηση «από το ιδεολογικό πεδίο στην επιστημονική αξιολόγηση».
Κι όμως, στο ίδιο άρθρο διαβάζουμε εκφράσεις όπως:
«Προδοτικές και άγριες επιδιώξεις…»
«Προδοτικά σχέδια διαμελισμού της Τουρκίας…»
«Μίσος κατά των Τούρκων…»
«Σατανικά σχέδια…»
Αυτοί δεν είναι επιστημονικοί όροι.
Η δουλειά του ιστορικού δεν είναι να αναζητά «προδότες».
Η δουλειά του ιστορικού είναι να ερευνά:
τι συνέβη,
γιατί συνέβη,
πώς συνέβη
και ποιες συνέπειες είχε.
Η Ιστορία δεν είναι δικαστήριο.
Ο ιστορικός δεν είναι εισαγγελέας.
Και οι λαοί δεν μπορούν να καθίσουν στο εδώλιο του κατηγορουμένου.
Τι σημαίνει πραγματικά να μιλάμε για τον Πόντο;
Ίσως αυτό να είναι τελικά το ουσιαστικό ζήτημα.
Στην Τουρκία είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί πραγματικά η Ιστορία του Πόντου.
Γιατί όταν αρχίσεις να μιλάς σοβαρά για την ιστορία του, δεν μπορείς να μιλήσεις μόνο για τις ποντιακές οργανώσεις.
Πρέπει να μιλήσεις και για το 1916.
Και για το 1919.
Και για το 1921.
Για την Αμάσεια.
Για τη Σαμψούντα.
Για την Πάφρα.
Για τη Μερζιφούντα.
Για την Τραπεζούντα.
Για τον Τοπάλ Οσμάν.
Για τον Νουρεττίν Πασά.
Για τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας.
Για τις γυναίκες, τα παιδιά και τους ηλικιωμένους που πέθαναν στους δρόμους της εξορίας.
Και στο τέλος έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα πολύ απλό ερώτημα:
Τι συνέβη σε αυτούς τους ανθρώπους;
Ίσως αυτό να είναι το ερώτημα που προκαλεί τον μεγαλύτερο φόβο.
Γι’ αυτό και εδώ και εκατό χρόνια ο Πόντος φυλακίζεται μέσα στη λέξη «εξέγερση».
Γιατί από τη στιγμή που χαρακτηρίζεις κάποιον «εξεγερμένο», όλα τα υπόλοιπα γίνονται ευκολότερα.
Ο εξεγερμένος μπορεί να σκοτωθεί.
Μπορεί να εξοριστεί.
Το χωριό του μπορεί να εκκενωθεί.
Μπορεί να δικαστεί.
Και στο τέλος όλα όσα του συνέβησαν μπορούν να παρουσιαστούν ως «αυτοάμυνα του κράτους».
Όταν όμως πεις ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν ταυτόχρονα γηγενείς αυτού του τόπου, η αφήγηση αλλάζει.
Όταν αρχίσεις να μιλάς για έναν λαό που ζούσε επί αιώνες – και σε πολλές περιοχές επί χιλιετίες – στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, τότε αλλάζει και το ερώτημα:
Γιατί εξαφανίστηκαν;
Και αυτό είναι ένα πολύ πιο ενοχλητικό ερώτημα από το να πεις απλώς:
«Ποντιακή Εξέγερση».
Όχι απειλή, αλλά μνήμη
Ο Ραχμί Τουράν γράφει:
«Ένα σπουδαίο βιβλίο!»
Ίσως πράγματι το βιβλίο να είναι αποτέλεσμα μεγάλης και σοβαρής εργασίας.
Θα πρέπει να διαβαστεί ξεχωριστά και οι πηγές του να εξεταστούν μία προς μία.
Όμως το πλαίσιο μέσα από το οποίο μας το παρουσιάζει ο Ραχμί Τουράν δεν μοιάζει με μια νέα ανάγνωση της Ιστορίας.
Μοιάζει περισσότερο με μια πολύ παλιά και πολύ γνώριμη αφήγηση:
Η Τουρκία είναι αθώα.
Οι μειονότητες υποκινήθηκαν.
Οι ξένες δυνάμεις σχεδίασαν τα πάντα.
Και ο Πόντος είναι, για ακόμη μία φορά, η απειλή.
Η ίδια ιστορία εδώ και εκατό χρόνια.
Ίσως έχει έρθει πια η ώρα να κάνουμε κάτι διαφορετικό.
Να κοιτάξουμε την Ιστορία χωρίς να τη φοβόμαστε.
Και να δούμε τον Πόντο όχι ως μια «απειλή», αλλά ως μία από τις σιωπηλές και καταπιεσμένες μνήμες αυτής της γεωγραφίας.