Η τρέχουσα περίοδος στις ελληνοτουρκικές σχέσεις χαρακτηρίζεται από μια βαθιά, δομική μεταβολή της ψυχολογίας και της στρατηγικής των δύο δυνάμεων. Στο πλαίσιο αυτό, η τηλεοπτική παρέμβαση του Διευθυντή Σύνταξης του δελτίου ειδήσεων του Star, Ηλία Παπανικολάου, στην εκπομπή «Leaders+», έρχεται να ανατρέψει το παραδοσιακό, φοβικό αφήγημα που κυριαρχούσε επί δεκαετίες στην ελληνική κοινή γνώμη. Ενώ για χρόνια το κλασικό ερώτημα των πολιτών περισρεφόταν γύρω από το πότε θα εκδηλωθεί μια τουρκική επιθετική ενέργεια, τα δεδομένα στο πεδίο της γεωπολιτικής ανάλυσης δείχνουν ότι η Άγκυρα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με ένα ιδιότυπο στρατηγικό αδιέξοδο, βιώνοντας αυτό που μπορεί να περιγραφεί ως το «μαρτύριο της σταγόνας». Η τουρκική πολιτική ηγεσία, οι στρατιωτικοί αναλυτές και οι απόστρατοι επιτελείς εμφανίζονται εγκλωβισμένοι στον δικό τους εκνευρισμό, καθώς αντιλαμβάνονται ότι οι υπερβολές του παρελθόντος έχουν εξαντλήσει τα περιθώρια, με την Αθήνα να ενισχύει σταθερά τη θέση της.
Το Στρατηγικό Λάθος της «Γαλάζιας Πατρίδας»
Η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι στην περιφερειακή σταθερότητα ήταν η προσπάθεια της Τουρκίας να μετατρέψει το αναθεωρητικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε νομικό πλαίσιο και εσωτερικό νόμο του κράτους. Όπως επισημάνθηκε στην εκπομπή «Leaders+», η κίνηση αυτή καταγράφεται ως ένα μείζον στρατηγικό λάθος της Άγκυρας. Η ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προσδοκούσε ότι η θεσμοθέτηση αυτών των διεκδικήσεων θα προκαλούσε διεθνή θόρυβο, θα ανάγκαζε την Ελλάδα σε υποχωρήσεις και θα δημιουργούσε ένα ισχυρό διπλωματικό αποτύπωμα.
Αντίθετα, η κίνηση αυτή δεν σήκωσε τη σκόνη που περίμεναν οι Τούρκοι επιτελείς. Η διεθνής κοινότητα παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό απαθής ή επικριτική, και πλέον η Άγκυρα περιμένει με έκδηλη αγωνία την ελληνική απάντηση. Η ελληνική πλευρά, αφήνοντας πίσω της τη μιζέρια και την εσωστρέφεια του παρελθόντος, γιγαντώνεται στρατιωτικά και διπλωματικά, προκαλώντας έντονη ανησυχία στο τουρκικό κατεστημένο, το οποίο βλέπει τις ισορροπίες ισχύος να μεταβάλλονται εις βάρος του.
Η Γεωγραφία του Φόβου: Το Μπαράζ Κατασκευής Βάσεων
Ο τουρκικός εκνευρισμός δεν περιορίζεται στα τηλεοπτικά πάνελ των αναλυτών της γειτονικής χώρας, αλλά μετουσιώνεται σε ένα εσπευσμένο πρόγραμμα κατασκευής στρατιωτικών υποδομών κατά μήκος των μικρασιατικών παραλίων. Η Τουρκία επιδίδεται σε ένα κρεσέντο δημιουργίας νέων βάσεων, γεγονός που προδίδει αμυντικά αντανακλαστικά και φόβο απέναντι στην ελληνική αποτρεπτική ισχύ.
Αν εξαιρέσει κανείς τη ναυτική βάση του Αξάζ, η οποία έχει φυσικό προσανατολισμό προς τη Μεσόγειο, οι υπόλοιπες νέες υποδομές στοχεύουν αποκλειστικά την Ελλάδα:
-
Βάση Μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών (Drones): Στήθηκε στην περιοχή απέναντι ακριβώς από τη Σαμοθράκη. Η επιλογή της τοποθεσίας για αυτά τα επιθετικά συστήματα αποδεικνύει ότι ο μοναδικός στόχος της Άγκυρας στον βόρειο τομέα είναι η ελληνική επικράτεια.
-
Στρατιά του Αιγαίου: Με έδρα τη Σμύρνη, παραμένει μια δομή προσανατολισμένη αποκλειστικά για επιχειρήσεις εναντίον των ελληνικών νησιών.
-
Αεροπορική Βάση στο Αξάρι (Αχισάρ): Η δημιουργία νέας αεροπορικής υποδομής στο ύψος της Λέσβου, σε ευθεία γραμμή πάνω στον χάρτη, επιβεβαιώνει τη συγκέντρωση δυνάμεων απέναντι από το ανατολικό Αιγαίο.
Παράλληλα, η μεταφορά ειδικών δυνάμεων (κομάντος) προς τα παράλια, καθώς και προς την Ίμβρο και την Τένεδο, φανερώνει ότι η τουρκική ηγεσία αδυνατεί να κοιμηθεί ήσυχη τα βράδια. Οι κινήσεις αυτές θυμίζουν τη στρατηγική του Ιράν: όσο πιο βαθιά σκάβουν τα λαγούμια τους, τόσο πιο ασφαλείς αισθάνονται, λειτουργώντας υπό το καθεστώς του φόβου ότι οποιαδήποτε επιθετική ενέργεια εκτός των ορίων τους θα οδηγήσει σε άμεση και σκληρή απάντηση.
Η Ιστορική Συγκυρία της Αναμετρήσης
Η ειδοποιός διαφορά της σημερινής εποχής σε σχέση με προηγούμενες ιστορικές κρίσεις έγκειται στο γεγονός ότι, σε περίπτωση σύρραξης, η αναμέτρηση θα διεξαχθεί σε καθεστώς απόλυτης διμερούς ισορροπίας («ένας προς έναν»). Ιστορικά, η Τουρκία ευνοήθηκε από συγκυρίες, ξένες χρηματοδοτήσεις ή διπλωματικές παρεμβάσεις:
-
Στο παρελθόν υπήρξαν οι Μαμελούκοι και οι Αιγύπτιοι να πολεμούν για λογαριασμό της.
-
Στη Μικρασιατική Καταστροφή εκμεταλλεύτηκε τη χρηματοδότηση των Σοβιετικών και την υπαναχώρηση των Γάλλων και των Ιταλών.
-
Το 1974 στην Κύπρο, η ελληνική πλευρά βρέθηκε εγκλωβισμένη από την αμερικανική στάση.
Σήμερα, κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν υφίσταται. Δεν υπάρχουν ξένες δυνάμεις να βγάλουν το φίδι από την τρύπα για την Άγκυρα. Επιπλέον, η Ελλάδα υπερέχει στο ηθικό και γεωγραφικό πεδίο. Οι Έλληνες αμύνονται «υπέρ βωμών και εστιών», για τα σπίτια και τις οικογένειές τους, ενώ οι Τούρκοι στρατιώτες καλούνται να επιτεθούν για να ικανοποιήσουν τις προσωπικές, αναθεωρητικές μετουσιώσεις του Ερντογάν. Η αρχιπελαγική δομή του Αιγαίου, επιλεγμένη από τους προγόνους του ελληνισμού χιλιάδες χρόνια πριν, προσφέρει τεράστια ναυτικά και στρατηγικά πλεονεκτήματα σε έναν θαλασσινό λαό, αφήνοντας την Τουρκία περιορισμένη στην άνυδρη Ανατολία, με μοναδικό της προνόμιο τη γεωγραφική θέα προς το Αιγαίο.
Οι Τριγμοί στον Άξονα Ουάσιγκτον – Τελ Αβίβ
Πέρα από το στενό ελληνοτουρκικό πλαίσιο, η περιφερειακή γεωπολιτική σκακιέρα επηρεάζεται άμεσα από τις ραγδαίες εξελίξεις στο εσωτερικό του Ισραήλ. Η πολιτική σκηνή της χώρας χαρακτηρίζεται από έντονο κατακερματισμό και αστάθεια, με την Κνεσέτ (το κοινοβούλιο των 120 εδρών) να βρίσκεται σε διαρκή αναβρασμό.
Η αποδυνάμωση του Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο οποίος δέχεται ισχυρές πιέσεις από τα δεξιά του λόγω της θεωρητικής ειρήνευσης που προώθησε η κυβέρνηση Τραμπ στην περιοχή του Ιράν, αποτελεί πηγή ανησυχίας για τα ελληνικά συμφέροντα. Για την Αθήνα, η περιθωριοποίηση του Νετανιάχου ή η πτώση της κυβέρνησής του δεν αποτελεί θετική εξέλιξη.
Ο αμερικανοϊσραηλινός άξονας (Τελ Αβίβ – Ουάσιγκτον) πρέπει να παραμείνει αρραγής, καθώς η συμμαχία της Ελλάδας με το Ισραήλ βασίζεται σε κοινά στρατηγικά συμφέροντα και κοινό τρόπο σκέψης απέναντι στις απειλές. Ενδεχόμενη ρωγμή σε αυτόν τον άξονα θα δημιουργήσει ένα κενό ισχύος, το οποίο η Τουρκία θα επιχειρήσει αμέσως να εκμεταλλευτεί προς ίδιον όφελος. Παρά την ιστορική αντοχή του ελληνισμού, ο οποίος επιβιώνει στην περιοχή εδώ και 4.000 χρόνια, η διατήρηση αυτής της περιφερειακής συμμαχίας είναι κρίσιμη για την αναχαίτιση των τουρκικών φιλοδοξιών.
Η Πολιτισμική Ιδιαιτερότητα έναντι της Ψηφιακής Ισοπέδωσης
Στο κλείσιμο της παρέμβασής του, ο Ηλίας Παπανικολάου έθιξε ένα ζήτημα που, αν και εκ πρώτης όψεως φαίνεται ασύνδετο με τη γεωπολιτική, αγγίζει τον πυρήνα της κοινωνικής πραγματικότητας: την επιβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Η τάση αυτή, που τείνει να μετατρέψει σε εμπορικό σλόγκαν οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα –από τη διαλογή ασθενών στα νοσοκομεία μέχρι τις πιο απλές καθημερινές συναλλαγές–, αναδεικνύει μια νέα μορφή κοινωνικού αποκλεισμού. Όσοι αδυνατούν ή αρνούνται να εναρμονιστούν με τον ψηφιακό συγκεντρωτισμό αντιμετωπίζονται συχνά ως αναλφάβητοι, αποκαλύπτοντας μια υποκρισία: την ώρα που η κοινωνία διεκδικεί τον σεβασμό στη σεξουαλική ή κοινωνική ιδιαιτερότητα, επιδεικνύει απόλυτη αδιαλλαξία απέναντι σε όσους επιλέγουν να απέχουν από την τεχνολογική εξάρτηση.
Ωστόσο, ο ιδιαίτερος, πολυμήχανος και συχνά αλλοπρόσαλλος χαρακτήρας της ελληνικής κοινωνίας αποτελεί ένα φυσικό ανάχωμα σε αυτή την ομογενοποίηση. Ο Έλληνας χρήστης της τεχνολογίας, μέσα από τις απρόβλεπτες και αντιφατικές του αναζητήσεις –που μπορούν να συνδυάσουν τη βαριά πολιτική ανάλυση, την παρακολούθηση αθλητικών στιγμιοτύπων, τη χαλάρωση μέσα από καθημερινά βίντεο και την αναπόληση παλιών κινηματογραφικών ατάκων– διαφεύγει από τα αυστηρά μαθηματικά μοντέλα των αλγορίθμων. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σχεδιάστηκαν για να κατηγοριοποιούν προβλέψιμες συμπεριφορές. Στην περίπτωση της ελληνικής ιδιοσυγκρασίας, οι δημιουργοί αυτών των μοντέλων θα δυσκολευτούν να βρουν σταθερά μοτίβα, καθώς η ανθρώπινη πλευρά και ο αυθορμητισμός συνεχίζουν να υπερέχουν της ψηφιακής τυποποίησης.