Γράφει ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ
Δύο ιστορικά ποντιακά μοναστήρια στην περιοχή της Ματσούκας, στην Τραπεζούντα, βρίσκονται ξανά στην επικαιρότητα: η Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος και η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα.
Οι επίσημοι φορείς στην Τουρκία αναφέρουν συνήθως τον Άγιο Ιωάννη Βαζελώνα με τη συντομευμένη ονομασία «Μονή Βαζελώνος», ενώ τον Άγιο Γεώργιο Περιστερεώτα τον καταγράφουν με το σημερινό τοπωνύμιο «Μονή Κουστούλ». Στο παρόν άρθρο χρησιμοποιούνται ως κύριες οι αυθεντικές ιστορικές ονομασίες που διατηρήθηκαν στη μνήμη των Ελλήνων του Πόντου, του λαού που δημιούργησε και συντήρησε επί αιώνες αυτά τα μοναστήρια.
Ποια ακριβώς απόφαση έχει ληφθεί σήμερα για τα δύο μοναστήρια, ποιος την έλαβε και σε ποιο στάδιο βρίσκονται οι εργασίες;
Το Δημόσιο Επενδυτικό Πρόγραμμα του 2026 εγκρίθηκε με την «Προεδρική Απόφαση για την Έγκριση και Εφαρμογή του Δημόσιου Επενδυτικού Προγράμματος του 2026», η οποία φέρει την υπογραφή του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η απόφαση δημοσιεύθηκε στις 15 Ιανουαρίου 2026, στο πρώτο παράρτημα του υπ’ αριθμόν 33138 φύλλου της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως της Τουρκίας.
Σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση του Μητροπολιτικού Δήμου Τραπεζούντας, έπειτα από σχετικές επαφές, οι εργασίες για την εκπόνηση των σχεδίων αποτύπωσης, ιστορικής αποκατάστασης και συντήρησης των δύο μονών εντάχθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού στο Επενδυτικό Πρόγραμμα του 2026.
Εδώ απαιτείται μια ουσιώδης διευκρίνιση: η ανακοίνωση δεν σημαίνει ότι άρχισε ή ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση των μοναστηριών. Στο πρόγραμμα εντάχθηκε το στάδιο της προετοιμασίας των μελετών αποτύπωσης, αποκατάστασης της ιστορικής μορφής και συντήρησης.
Η αποτύπωση καταγράφει με μετρήσεις, σχέδια και φωτογραφίες τη σημερινή κατάσταση ενός ιστορικού κτίσματος. Η μελέτη ιστορικής αποκατάστασης επιχειρεί να τεκμηριώσει την προηγούμενη μορφή του με βάση παλαιές φωτογραφίες, αρχειακά τεκμήρια και επιστημονικά δεδομένα. Η μελέτη συντήρησης καθορίζει ποια τμήματα θα προστατευθούν και με ποιες μεθόδους θα αποκατασταθούν.
Ο Μητροπολιτικός Δήμος Τραπεζούντας αναφέρει επίσης ότι στο πλαίσιο του έργου που ονομάζει επισήμως «Τουριστική Διαδρομή Μονών Βαζελώνος-Κουστούλ» πραγματοποιήθηκαν διαμορφώσεις του περιβάλλοντος χώρου και ορισμένες επισκευές, ολοκληρώθηκαν πεζόδρομοι και επιστρώσεις και περατώθηκαν οι διαδικασίες παραχώρησης της έκτασης που αφορά τον Άγιο Γεώργιο Περιστερεώτα.
Στις δημόσια διαθέσιμες πληροφορίες, όμως, δεν αναφέρονται η ακριβής ημερομηνία της ειδικής έγκρισης του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, ο αυτοτελής κωδικός του έργου, ο προϋπολογισμός, η ημερομηνία του διαγωνισμού, ο φορέας που θα αναλάβει τις μελέτες ούτε η σύνθεση της επιστημονικής επιτροπής.
Γι’ αυτό πρέπει να ρωτήσουμε από τώρα: Ποιος θα εκπονήσει τις μελέτες; Ποια ιστορικά τεκμήρια θα χρησιμοποιηθούν; Πώς θα παρουσιαστεί το παρελθόν των μονών; Όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση, θα υπάρχει μέσα σε αυτά τα μνημεία το όνομα του Πόντου;
Γιατί έμειναν τα μοναστήρια χωρίς τους ανθρώπους τους;
Ο Άγιος Ιωάννης Βαζελών και ο Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτας δεν είναι απλώς δύο παλαιά κτίσματα. Υπήρξαν επί αιώνες κέντρα της θρησκευτικής, κοινωνικής, πολιτιστικής και οικονομικής ζωής των Ελλήνων του Πόντου.
Τα μοναστήρια αυτά αποτελούσαν ζωντανούς θεσμούς, συνδεδεμένους με τα γύρω χωριά, την παραγωγή, την εκπαίδευση, τα χειρόγραφα, τις εικόνες, τους κληρικούς και τις προσκυνηματικές παραδόσεις.
Σήμερα χαρακτηρίζονται συχνά «εγκαταλειμμένα μοναστήρια». Όταν, όμως, δεν εξηγείται ποιος τα εγκατέλειψε και γιατί, η διατύπωση αυτή αποκρύπτει την ιστορική πραγματικότητα.
Τα μοναστήρια δεν έμειναν μόνα τους χωρίς ανθρώπους.
Οι Έλληνες του Πόντου που τα συντηρούσαν δολοφονήθηκαν, εκτοπίστηκαν και αποκόπηκαν από την ιστορική τους πατρίδα. Με την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 απομακρύνθηκε προς την Ελλάδα και ο ορθόδοξος ελληνικός πληθυσμός που είχε απομείνει στην περιοχή.
Στην ιστοσελίδα της Διεύθυνσης Πολιτισμού και Τουρισμού Τραπεζούντας αναφέρεται για τον Άγιο Ιωάννη Βαζελώνα μόνο ότι «η μονή εγκαταλείφθηκε το 1923».
Ποιος την εγκατέλειψε;
Γιατί την εγκατέλειψε;
Αποφάσισαν άραγε οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί επί αιώνες να ξυπνήσουν ένα πρωί και να μετακομίσουν όλοι μαζί σε μια άλλη χώρα;
Η φράση «εγκαταλείφθηκε» καθιστά αόρατη την ιστορική διαδικασία και τους υπευθύνους της. Μια έντιμη αποκατάσταση δεν πρέπει να κλείσει μόνο τις ρωγμές του κτίσματος. Πρέπει να εξηγήσει και γιατί το μοναστήρι έμεινε χωρίς κοινότητα και μετατράπηκε σε ερείπιο.
Η αποκατάσταση δεν πρέπει να μετατραπεί σε δεύτερη διαγραφή
Η επισκευή ενός ιστορικού κτίσματος δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι διατηρείται και η μνήμη του.
Μπορούν να στερεωθούν οι τοίχοι, να κατασκευαστούν στέγες και πεζόδρομοι και να δημιουργηθούν κέντρα επισκεπτών. Εάν, όμως, αφαιρεθεί από την αφήγηση το όνομα του λαού που δημιούργησε το μνημείο, δεν προκύπτει ιστορική δικαιοσύνη αλλά ένας οργανωμένος τόπος λήθης.
Εάν δεν χρησιμοποιηθεί η αυθεντική ονομασία ενός μοναστηριού, εάν δεν αναφερθεί η κοινότητα που το δημιούργησε και το συντήρησε, εάν δεν εξηγηθεί γιατί έμεινε χωρίς πιστούς και εάν δεν ερευνηθεί η τύχη των πολιτιστικών του θησαυρών, η αποκατάσταση μπορεί να μετατραπεί σε μια δεύτερη αποστέρηση, κρυμμένη πίσω από τη φυσική διάσωση του κτίσματος.
Πρώτα αποκόπτεται ο λαός από το μνημείο του. Έπειτα αποκόπτεται το μνημείο από την ιστορία αυτού του λαού. Στο τέλος, το ίδιο μνημείο προβάλλεται ως τουριστικό προϊόν χωρίς να αναφέρεται το όνομα της κοινωνίας που το δημιούργησε.
Σε μια τέτοια διαδικασία οι πέτρες μπορεί να σωθούν, αλλά η μνήμη χάνεται για δεύτερη φορά.
Ο Μητροπολιτικός Δήμος Τραπεζούντας ονομάζει το έργο «Τουριστική Διαδρομή Μονών Βαζελώνος-Κουστούλ». Ο τουρισμός μπορεί να εξασφαλίσει πόρους για την προστασία των κτισμάτων, να στηρίξει οικονομικά τον τοπικό πληθυσμό και να κάνει τα μοναστήρια γνωστά σε περισσότερους ανθρώπους.
Ο τουριστικός στόχος, όμως, δεν μπορεί να προηγείται της ιστορικής αλήθειας.
Τα μνημεία αυτά δεν είναι απλώς όμορφα ερείπια που μπορούν να προσελκύσουν επισκέπτες. Η σημερινή σιωπή τους είναι αποτέλεσμα της μεγάλης ιστορικής ρήξης που υπέστη ο ποντιακός λαός.
Εάν τα μοναστήρια αποφέρουν τουριστικά έσοδα, το όνομα του λαού που τα δημιούργησε δεν μπορεί να απουσιάζει από τις πινακίδες, τις ταινίες προβολής, τις μουσειακές παρουσιάσεις και τις επίσημες ομιλίες.
Η παραγωγή οικονομικής αξίας από την πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού, με ταυτόχρονο αποκλεισμό του από την αφήγηση, ισοδυναμεί με συνέχιση της αποστέρησης με διαφορετικά μέσα.
Ποια ονόματα θα αναγράφονται στις πινακίδες;
Όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση, ποια πινακίδα θα υποδέχεται τους επισκέπτες;
Θα αναγράφονται μόνο οι ονομασίες «Μονή Βαζελώνος» και «Μονή Κουστούλ» ή θα καταγράφονται καθαρά οι αυθεντικές ιστορικές ονομασίες Άγιος Ιωάννης Βαζελών και Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτας;
Θα αναφέρεται ότι τα μοναστήρια δημιουργήθηκαν και συντηρήθηκαν επί αιώνες από τους Έλληνες του Πόντου;
Θα υπάρχουν ελληνικά κείμενα στις ενημερωτικές πινακίδες;
Θα καταγραφούν οι αυθεντικές ονομασίες των ιστορικών ελληνικών χωριών της περιοχής;
Θα εξηγηθεί τι συνέβη στις κοινότητες που συντηρούσαν αυτά τα μνημεία στις αρχές του 20ού αιώνα;
Ή μήπως οι επισκέπτες θα βλέπουν δύο «μοναστήρια της Ανατολίας» αποκομμένα από τους ανθρώπους και την ιστορία τους;
Η ονομασία δεν είναι μια απλή επιλογή λέξεων. Το όνομα που δίνεται σε ένα μνημείο δείχνει μέσα σε ποια ιστορία και σε ποια συλλογική μνήμη τοποθετείται.
Η αναφορά στον Άγιο Γεώργιο Περιστερεώτα αποκλειστικά ως «Μονή Κουστούλ» δηλώνει τη σημερινή γεωγραφική του θέση, αλλά αφήνει ελλιπή την ιστορική του ταυτότητα. Αντίστοιχα, η χρήση μόνο της λέξης «Βαζελών» καθιστά λιγότερο ορατή τη θρησκευτική και ιστορική ταυτότητα του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος.
Η αποκατάσταση πρέπει να επιστρέψει, μαζί με τους τοίχους, και τα αυθεντικά ονόματα των μοναστηριών.
Θα έχει λόγο ο ποντιακός λαός στις μελέτες;
Οι απόγονοι του λαού που δημιούργησε αυτά τα μοναστήρια ζουν σήμερα κυρίως στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στη Ρωσία, στην Αμερική και σε άλλες χώρες.
Κατά την εκπόνηση των μελετών θα ζητηθεί η γνώμη των ιστορικών, των αρχιτεκτόνων, των ιστορικών τέχνης, των εκκλησιαστικών εκπροσώπων και των πολιτιστικών φορέων τους;
Θα αξιοποιηθούν οι παλαιές φωτογραφίες, τα μοναστηριακά αρχεία, οι χάρτες, οι κατάλογοι χειρογράφων και οι μαρτυρίες που έχουν συγκεντρώσει οι μελετητές του Πόντου;
Ή μήπως ο ποντιακός λαός θα πληροφορηθεί από τις εφημερίδες τις αποφάσεις που αφορούν τη δική του ιστορική κληρονομιά, αφού ολοκληρωθεί το έργο;
Η προστασία μιας ιστορικής κληρονομιάς από το κράτος στο έδαφος του οποίου βρίσκεται είναι φυσική και αναγκαία. Η σημερινή νομική και διοικητική αρμοδιότητα, όμως, δεν καταργεί τον ιστορικό και ηθικό δεσμό του λαού που δημιούργησε αυτή την κληρονομιά.
Το τουρκικό κράτος μπορεί να έχει σήμερα τη διοικητική ευθύνη των μνημείων. Η κοινωνία, όμως, που δημιούργησε την ιστορία των μονών ήταν ο ποντιακός ελληνισμός. Η συμμετοχή των ειδικών και των φορέων του δεν αποτελεί παραχώρηση αλλά απαίτηση ιστορικής ευθύνης.
Πρέπει να συγκροτηθεί κοινή επιστημονική επιτροπή με ανεξάρτητους αρχιτέκτονες, ιστορικούς τέχνης και αρχειονόμους από την Τουρκία και την Ελλάδα, καθώς και εκπροσώπους ποντιακών φορέων.
Οι μελέτες πρέπει να δημοσιοποιηθούν. Πρέπει να εξηγηθεί σε ποιες πηγές βασίζονται, ποια ιστορική περίοδο λαμβάνουν ως πρότυπο και ποιες επεμβάσεις προβλέπουν στα μνημεία.
Τα κτίσματα αυτά δεν είναι μόνο αρχιτεκτονικά έργα. Είναι μοναστήρια. Άνθρωποι προσευχήθηκαν εκεί, τέλεσαν λειτουργίες, βάφτισαν τα παιδιά τους, μνημόνευσαν τους νεκρούς τους και γιόρτασαν τις ιερές ημέρες τους.
Δεν αρκεί, επομένως, μετά την αποκατάσταση να μετατραπούν αποκλειστικά σε τουριστικά αξιοθέατα.
Θα δοθεί στους Έλληνες του Πόντου το δικαίωμα να τελούν με ασφάλεια και σε τακτές ημερομηνίες τη λατρεία τους;
Θα διατηρηθεί ο θρησκευτικός χαρακτήρας των μονών;
Ή μήπως θα υπάρχουν εισιτήρια, πεζόδρομοι και καταστήματα αναμνηστικών, ενώ η προσευχή των ανθρώπων που θεωρούν ιερούς αυτούς τους τόπους θα εξακολουθεί να εξαρτάται από ειδικές άδειες και πολιτικές σχέσεις;
Η αποκατάσταση ενός ιερού χώρου, με την κοινότητά του να παραμένει έξω από την πόρτα, δεν αποτελεί προστασία πολιτιστικής κληρονομιάς. Πραγματική προστασία σημαίνει διατήρηση όχι μόνο της αρχιτεκτονικής αλλά και του ζωντανού νοήματος του μνημείου.
Να καταγραφούν τα χαμένα κειμήλια
Ο Άγιος Ιωάννης Βαζελών και ο Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτας δεν αποτελούνταν μόνο από τοίχους. Διέθεταν εικόνες, εκκλησιαστικά σκεύη, χειρόγραφα, αρχεία και ιερά κειμήλια.
Η διαδικασία αποκατάστασης πρέπει να αποτελέσει αφετηρία και για την αναζήτηση αυτών των πολιτιστικών αγαθών.
Πρέπει να ερευνηθεί τι διασώθηκε, τι χάθηκε και τι μεταφέρθηκε σε μουσεία ή ιδιωτικές συλλογές. Όσα βρίσκονται σήμερα στην Τουρκία, στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες πρέπει να καταγραφούν σε έναν ενιαίο επιστημονικό κατάλογο.
Ίσως να μην είναι δυνατόν κάθε αντικείμενο να επιστρέψει στον ίδιο χώρο. Οι ψηφιακές του απεικονίσεις, όμως, οι φωτογραφίες, τα στοιχεία των καταλόγων και τα ιστορικά τεκμήρια μπορούν να παρουσιαστούν σε εκθέσεις μέσα στις μονές.
Έτσι οι επισκέπτες δεν θα βλέπουν μόνο επισκευασμένους τοίχους, αλλά και τον κόσμο που κάποτε ζούσε μέσα σε αυτούς.
Ας μιλήσουμε πλέον για το έργο και όχι για τα πρόσωπα
Τις τελευταίες ημέρες η συζήτηση επικεντρώθηκε στο πού και μπροστά σε ποια σύμβολα φωτογραφήθηκαν ορισμένοι εκπρόσωποι που επισκέφθηκαν τον Πόντο.
Ο συμβολισμός αυτών των φωτογραφιών δεν είναι ασήμαντος. Όποιος δηλώνει ότι εκπροσωπεί τον ποντιακό λαό οφείλει να γνωρίζει πού στέκεται, μπροστά σε ποιο σύμβολο φωτογραφίζεται και πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί η εικόνα του.
Η συνέχιση, όμως, της συζήτησης αποκλειστικά στο επίπεδο των προσώπων, των φωτογραφιών και των αμοιβαίων κατηγοριών μάς απομακρύνει από το κύριο ζήτημα.
Ας μη συζητάμε πλέον ποιος ανέλαβε πρώτος κάποια πρωτοβουλία. Ας συζητήσουμε το περιεχόμενο των μελετών.
Δείξτε μας τις αποτυπώσεις και τις μελέτες ιστορικής αποκατάστασης, όχι τις φωτογραφίες των επισκέψεων.
Δημοσιοποιήστε την ημερομηνία της ειδικής απόφασης του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού για τον Άγιο Ιωάννη Βαζελώνα και τον Άγιο Γεώργιο Περιστερεώτα, τον κωδικό του έργου και τον προϋπολογισμό του.
Ενημερώστε την κοινή γνώμη για το πότε θα διεξαχθεί ο διαγωνισμός και ποιοι θα συμμετέχουν στην επιστημονική επιτροπή.
Εξηγήστε ποια ιστορικά τεκμήρια θα χρησιμοποιηθούν.
Δηλώστε εάν οι αυθεντικές ονομασίες των μονών θα αναγράφονται στις πινακίδες.
Διευκρινίστε πώς θα παρουσιαστεί η ιστορία των Ελλήνων του Πόντου και με ποιον τρόπο θα κατοχυρωθεί το δικαίωμα λατρείας.
Η ευθύνη από αυτό το σημείο και μετά δεν περιορίζεται στη στερέωση μερικών τοίχων. Η ουσιαστική ευθύνη είναι να ειπωθεί με ειλικρίνεια σε ποια ζωή ανήκουν τα ίχνη που φέρουν αυτοί οι τοίχοι.
Η απομάκρυνση ενός λαού πρώτα από την πατρίδα και έπειτα από τον ιερό του χώρο, και η αποκατάσταση αυτού του χώρου εκατό χρόνια αργότερα, δεν συνιστούν από μόνες τους ιστορική δικαιοσύνη.
Ιστορική δικαιοσύνη σημαίνει να επιστραφούν μαζί με τις πέτρες το όνομα, η μνήμη και το δικαίωμα λόγου του λαού.
Καθώς θα σηκώνονται ξανά οι τοίχοι του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος και του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, θα σηκωθεί μαζί τους και το όνομα του Πόντου;
Θα ειπωθεί καθαρά γιατί τα μοναστήρια έμειναν χωρίς τις κοινότητές τους;
Ο λαός που τα δημιούργησε θα είναι υποκείμενο της αποκατάστασης ή θα παραμείνει ένας θεατής που θα προσκληθεί να φωτογραφηθεί μπροστά στα ολοκληρωμένα έργα;
Το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί σήμερα δεν είναι «ποιος σώζει τα μοναστήρια;».
Το πραγματικό ερώτημα είναι: Καθώς σώζονται τα μοναστήρια, θα σωθεί και η μνήμη του Πόντου;
Είναι δυνατόν να αποκαταστήσετε τις πέτρες.
Εάν, όμως, σβήσετε ξανά το όνομα του Πόντου, αυτό που θα έχετε αποκαταστήσει δεν θα είναι ένα μοναστήρι, αλλά απλώς ένα άδειο κτίσμα.