Του Σάββα Καλεντερίδη
Υπάρχει ένα νήμα που ενώνει τα πανηγύρια των ελληνικών χωριών, τη Μάχη του Πολυαράβου το 1826 και όσα συμβαίνουν σήμερα στη Θράκη, στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Είναι το νήμα της συλλογικής μνήμης, της εθνικής αυτοπεποίθησης και της ικανότητας ενός λαού να αντιστέκεται όταν γνωρίζει ποιος είναι και τι υπερασπίζεται.
Γι’ αυτό και τα παραδοσιακά πανηγύρια δεν είναι απλώς ευκαιρίες διασκέδασης ή εμπορικές διοργανώσεις που μπορούν να παραδοθούν άκριτα σε εταιρείες. Έχουν πολιτισμικό, κοινωνιολογικό και βαθύτατα πολιτικό χαρακτήρα. Είναι χώροι συνάντησης, κοινής μνήμης και συμμετοχής. Εκεί οι κοινωνικές αποστάσεις μικραίνουν, οι άνθρωποι μπαίνουν στον ίδιο κύκλο και η παράδοση παύει να είναι μουσειακό έκθεμα: γίνεται ζωντανή πράξη.
Αυτό ακριβώς είναι που χρειάζεται σήμερα ο Ελληνισμός. Διότι η μεγάλη απειλή δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι πρωτίστως ψυχολογική, πολιτική και κοινωνική.
Το δίδαγμα του Πολυαράβου
Στις 26–28 Αυγούστου 1826, ο Ιμπραήμ Πασάς επιχείρησε για τρίτη φορά να υποτάξει τη Μάνη. Είχε ήδη αποτύχει στη Βέργα και στον Διρό. Στον Πολυάραβο δοκίμασε έναν ευφυή ελιγμό: να περάσει από τις ορεινές διαβάσεις του Ταΰγετου, να φθάσει προς την Κελεφά και το Οίτυλο και να διχοτομήσει τη Μάνη. Εάν πετύχαινε, θα μπορούσε να εξουδετερώσει πρώτα το ένα τμήμα της και κατόπιν το άλλο.
Απέναντί του, όμως, βρέθηκαν άνθρωποι που γνώριζαν τον τόπο, είχαν υψηλό φρόνημα και πολεμούσαν για τα σπίτια και την ελευθερία τους. Οι Μανιάτες αξιοποίησαν το έδαφος, υποχώρησαν συντεταγμένα από τη μία αμυντική γραμμή στην επόμενη και υποχρέωσαν έναν οργανωμένο στρατό, με πυροβολικό και εμπειρία από τις ναπολεόντειες τακτικές, σε ταπεινωτική αποτυχία.
Η νίκη δεν κρίθηκε μόνο στα όπλα. Κρίθηκε στην αποφασιστικότητα, στην προσαρμογή, στη γνώση του εδάφους και στην άρνηση των υπερασπιστών να θεωρήσουν τον αντίπαλο ανίκητο. Αυτό είναι το πραγματικό δίδαγμα του Πολυαράβου για τη σημερινή Ελλάδα.
Η Τουρκία δεν χρειάζεται έναν γενικευμένο πόλεμο
Η Τουρκία γνωρίζει ότι ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος θα τίναζε στον αέρα τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ και θα είχε απρόβλεπτες συνέπειες για ολόκληρη την ευρωατλαντική αρχιτεκτονική ασφαλείας. Εκείνος που θα άνοιγε πρώτος την πόρτα μιας γενικευμένης σύγκρουσης θα επωμιζόταν ένα τεράστιο βάρος.
Γι’ αυτό η Άγκυρα δεν είναι υποχρεωμένη να επιδιώξει την κατίσχυση με μια κλασική στρατιωτική εισβολή. Μπορεί να την αναζητήσει σταδιακά, με πολιτικά, κοινωνικά, οικονομικά, διπλωματικά και ψυχολογικά μέσα. Να χτυπήσει πρώτα το ηθικό των Ελλήνων. Να τους κάνει να αμφιβάλλουν για τις δυνατότητές τους. Να καλλιεργήσει την εντύπωση ότι η τουρκική υπεροχή είναι συντριπτική και ότι κάθε αντίσταση είναι μάταιη.
Στη συνέχεια, χωρίς να ρίξει μία ντουφεκιά, να αυξάνει βήμα προς βήμα την επιρροή της στη Θράκη και στα νησιά του Αιγαίου. Αυτό είναι το «βελούδινο» σχέδιο: όχι μια θεαματική κίνηση, αλλά μια αργή διολίσθηση, μέχρι οι εξαιρέσεις, οι ανοχές και οι υποχωρήσεις να εμφανιστούν ως νέα κανονικότητα.
Θράκη: πρόκληση, διείσδυση και δοκιμή αντανακλαστικών
Στη Θράκη, η Τουρκία διαθέτει πολλαπλά εργαλεία επιρροής: το προξενείο, τη χειραγώγηση τμήματος της μουσουλμανικής μειονότητας, την οικονομική παρουσία μέσω του τουρισμού και τις αγορές ακινήτων και γης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον πρέπει να αξιολογηθεί και η εμφάνιση Τούρκων μοτοσικλετιστών στην Κομοτηνή, οι οποίοι κινήθηκαν με τουρκικά πολεμικά εμβατήρια και προέβησαν στο σήμα των «Γκρίζων Λύκων». Δεν πρόκειται για μια αθώα εκδρομή. Ακόμη κι αν δεν υπήρξε άμεση κρατική εντολή, η συμπεριφορά αυτή γεννιέται μέσα σε ένα συγκεκριμένο κλίμα που καλλιεργείται επί χρόνια στην τουρκική κοινωνία.
Αρκεί να αντιστρέψουμε την εικόνα: θα μπορούσαν Έλληνες να εμφανιστούν στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη ή στην Τραπεζούντα με πολεμικά εμβατήρια και εθνικιστικές χειρονομίες και να αποχωρήσουν σαν να μη συνέβη τίποτε; Η απάντηση είναι αυτονόητη.
Όταν μια πρόκληση αντιμετωπίζεται χωρίς ουσιαστικό κόστος, λειτουργεί ως μήνυμα αδυναμίας και ως πρόσκληση για την επόμενη, μεγαλύτερη δοκιμή.
Αιγαίο: η αμφισβήτηση γίνεται καθημερινή κανονικότητα
Στο Αιγαίο, η τουρκική στρατηγική εκτείνεται σε ολόκληρο πλέγμα διεκδικήσεων: από το ζήτημα του εθνικού εναέριου χώρου και την έρευνα και διάσωση έως την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών, τη «Γαλάζια Πατρίδα», τον ισχυρισμό ότι τα νησιά δεν δικαιούνται πλήρεις θαλάσσιες ζώνες, τις «γκρίζες ζώνες», την αλιεία και την οικονομική εξάρτηση ορισμένων νησιών από τον τουρκικό τουρισμό.
Οι Τούρκοι πολίτες είναι ευπρόσδεκτοι ως επισκέπτες. Το ζήτημα, όμως, είναι διαφορετικό: ένα κράτος με αναθεωρητική στρατηγική μπορεί να μετατρέψει την οικονομική εξάρτηση σε πολιτική επιρροή. Μπορεί να καλλιεργήσει στις τοπικές κοινωνίες την αντίληψη ότι η ευημερία τους εξαρτάται από την καλή θέληση της απέναντι ακτής. Και αυτή η εξάρτηση, σε μια περίοδο κρίσης, μπορεί να εξελιχθεί σε μοχλό πίεσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι τουρκικές πηγές έφθασαν στο σημείο να δημοσιοποιούν χάρτες με ελληνικές αποθήκες πυρομαχικών και να αναφέρονται ακόμη και στα μέσα με τα οποία θα μπορούσαν να πληγούν. Δεν είναι απλή διαδικτυακή υπερβολή. Εντάσσεται σε μια διαρκή προσπάθεια στοχοποίησης, εκφοβισμού και εξοικείωσης της κοινής γνώμης με την ιδέα μιας μελλοντικής σύγκρουσης.
Το Akıncı δεν έκανε μια απλή βόλτα
Η πτήση του τουρκικού μη επανδρωμένου αεροσκάφους Akıncı στην περιοχή νοτίως της Αλεξανδρούπολης, κοντά στη ζώνη του αεροδρομίου και στον χώρο που συνδέεται με τις τουρκικές εξαγγελίες περί θαλάσσιου πάρκου, δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ένα μεμονωμένο περιστατικό.
Τα UAV μεγάλης παραμονής, τα αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας και τα παθητικά συστήματα συλλογής πληροφοριών, τα οποία επιχειρούν από βάσεις στα Δαρδανέλια, στο Αϊδίνιο και στο Ντάλαμαν, συγκροτούν ένα ευρύτερο δίκτυο επιτήρησης. Καταγράφουν θέσεις, κινήσεις, χρόνους αντίδρασης, διαδικασίες απογείωσης μαχητικών και ηλεκτρομαγνητικές εκπομπές. Με απλά λόγια, συγκροτούν φάκελο επιχειρησιακών πληροφοριών μπροστά στα μάτια μας.
Όταν η Ελλάδα απαντά διαρκώς με απογείωση F-16 απέναντι σε φθηνότερα μη επανδρωμένα μέσα, η Τουρκία δεν δοκιμάζει μόνο τον εναέριο χώρο. Μετρά το κόστος, τον χρόνο και τον τρόπο της ελληνικής αντίδρασης. Γι’ αυτό απαιτείται ενεργότερη αξιοποίηση των ελληνικών αντι-drone δυνατοτήτων, όπως του συστήματος «Κένταυρος», και σαφές μήνυμα ότι η συλλογή πληροφοριών δεν θα γίνεται ανεμπόδιστα.
Παράλληλα, γεννά σοβαρά ερωτήματα η απομάκρυνση συστήματος Patriot από την Κάρπαθο σε μια περίοδο κατά την οποία η ένταση γύρω από την Κάσο και το υποθαλάσσιο καλώδιο αυξάνεται. Αν η απειλή δεν έχει εξαφανιστεί, ποια επιχειρησιακή λογική υπαγορεύει την αποδυνάμωση μιας κρίσιμης περιοχής;
Η φράση «δύο παράκτια κράτη» δεν είναι αθώα
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η αντίδραση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών στο ελληνικό ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα. Η Άγκυρα επανέφερε τον ισχυρισμό περί γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων, δήθεν, η κυριαρχία δεν μεταβιβάστηκε στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες. Ταυτόχρονα, χαρακτήρισε Ελλάδα και Τουρκία ως τα «δύο παράκτια κράτη του Αιγαίου».
Η διατύπωση δεν είναι λεκτική λεπτομέρεια. Υποβάλλει την εικόνα δύο ηπειρωτικών ακτών με ένα ενδιάμεσο Αιγαίο περίπου ουδέτερο και επίδικο. Εξαφανίζει από την πολιτική γεωγραφία τα ελληνικά νησιά και παρουσιάζει ολόκληρη τη θάλασσα ως χώρο που πρέπει να μοιραστεί ανάμεσα σε δύο ίσα μέρη.
Για χρόνια, ορισμένοι στην Ελλάδα μιλούσαν επιπόλαια για τις «δύο πλευρές του Αιγαίου». Τώρα η Άγκυρα μετατρέπει αυτή τη φρασεολογία σε πολιτικό επιχείρημα. Οι λέξεις έχουν σημασία, διότι αύριο γίνονται διπλωματικά έγγραφα και μεθαύριο διεκδικήσεις.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η τουρκική επίκληση της Διακήρυξης των Αθηνών του 2023, προκειμένου να ζητηθεί από την Ελλάδα συμπεριφορά «συμβατή» με όσα συμφωνήθηκαν. Η Αθήνα οφείλει να ξεκαθαρίσει εάν υπάρχει οποιαδήποτε ρητή ή άρρητη δέσμευση που η Τουρκία θεωρεί ότι περιορίζει την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων.
Κάσος και καλώδιο: η «τυπική ενημέρωση» μπορεί να γίνει τουρκικό χαρτί
Τα «ήρεμα νερά» έχουν ήδη φουρτουνιάσει. Η Ελλάδα απέρριψε με ρηματική διακοίνωση τις τουρκικές εξαγγελίες θαλάσσιων πάρκων, όμως η εμπειρία του τουρκολιβυκού μνημονίου απέδειξε ότι ένα παράνομο κείμενο μπορεί να μην παράγει νόμιμα δικαιώματα, αλλά να προκαλεί πραγματικές και μακροχρόνιες συνέπειες όταν δεν αντιμετωπίζεται έμπρακτα.
Το κρίσιμο μέτωπο είναι πλέον η ολοκλήρωση των ερευνών και η πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, με προοπτική σύνδεσης με το Ισραήλ. Μετά τα όσα συνέβησαν στην Κάσο τον Ιούλιο του 2024, η Αθήνα δηλώνει ότι δεν θα ζητήσει τουρκική άδεια και ότι η σχετική NAVTEX θα εκδοθεί από τις ελληνικές αρχές.
Όμως η NAVTEX αποτελεί διοικητική αρμοδιότητα ενημέρωσης των ναυτιλλομένων· δεν συνιστά από μόνη της άσκηση κυριαρχικού δικαιώματος. Το πραγματικό ζήτημα είναι η πληροφορία ότι εξετάζεται «τυπική ενημέρωση» των τουρκικών αρχών από τη γαλλική εταιρεία, ώστε η Άγκυρα να μην επικαλεστεί αιφνιδιασμό.
Από πού προκύπτει η ανάγκη να ενημερωθεί ειδικά η Τουρκία για εργασίες σε περιοχή ελληνικής δικαιοδοσίας; Κάθε τέτοιο έγγραφο μπορεί αύριο να παρουσιαστεί από την Άγκυρα ως απόδειξη ότι η συγκατάθεσή της ήταν αναγκαία. Μπορεί η Αθήνα να το ονομάζει ενημέρωση, αλλά η Τουρκία θα επιχειρήσει να το εμφανίσει ως έμμεσο αίτημα άδειας.
Εδώ δεν χωρούν λεκτικά τεχνάσματα. Η άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν χρειάζεται άδεια ούτε «τήρηση προσχημάτων» απέναντι σε εκείνον που τα αμφισβητεί.
Η αποτροπή δεν χτίζεται με ανακοινώσεις
Η επανάληψη της θέσης ότι οι τουρκικοί ισχυρισμοί είναι αβάσιμοι και ανυπόστατοι είναι νομικά ορθή, αλλά πολιτικά ανεπαρκής. Εάν οι ανακοινώσεις αρκούσαν, η Τουρκία δεν θα επανερχόταν με ολοένα πιο προωθημένες απαιτήσεις.
Η αποτροπή απαιτεί συνέπεια ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις. Απαιτεί άσκηση των δικαιωμάτων, επιχειρησιακή ετοιμότητα, ενίσχυση των ακριτικών περιοχών, περιορισμό των δικτύων ξένης επιρροής και, πάνω απ’ όλα, αποκατάσταση της εθνικής αυτοπεποίθησης.
Αυτό είναι και το νήμα που μας επιστρέφει στον Πολυάραβο. Οι Μανιάτες του 1826 δεν είχαν την οργάνωση, τα μέσα ή την ισχύ του Ιμπραήμ. Είχαν όμως ηθικό, γνώση του εδάφους, πίστη στο δίκαιο του αγώνα τους και αποφασιστικότητα. Νίκησαν έναν τακτικό στρατό επειδή αρνήθηκαν να δεχθούν ότι η ήττα ήταν προδιαγεγραμμένη.
Σήμερα, διάφοροι παρουσιάζουν καθημερινά τα επιτεύγματα της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας με τρόπο που δεν ενημερώνει, αλλά τρομοκρατεί. Η ενημέρωση είναι αναγκαία. Η καλλιέργεια ηττοπάθειας είναι μέρος του προβλήματος.
Η Ελλάδα χρειάζεται σοβαρότητα, ισχυρή αποτροπή και εθνική αυτοπεποίθηση. Η Τουρκία επιδιώκει να κερδίσει χωρίς πόλεμο. Το πρώτο καθήκον μας είναι να μην της παραδώσουμε αμαχητί το ηθικό μας.