Μία σύντομη δήλωση του Αμερικανού πρέσβη στην Ινδία, Σέρτζιο Γκορ, ήταν αρκετή για να προκαλέσει διπλωματική αναταραχή στη Νότια Ασία και να επαναφέρει στο προσκήνιο μία από τις πλέον επικίνδυνες εδαφικές διαφορές στον κόσμο: το ζήτημα του Κασμίρ.
Όπως αναφέρει σε ανάλυσή της η South China Morning Post, ο Σέρτζιο Γκορ επισκέφθηκε στις 19 Αυγούστου το Σριναγκάρ, πραγματοποιώντας την πρώτη επίσκεψη Αμερικανού πρέσβη στο υπό ινδική διοίκηση Τζαμού και Κασμίρ εδώ και έξι χρόνια.
Μιλώντας στους δημοσιογράφους, ο Αμερικανός διπλωμάτης χαρακτήρισε την περιοχή «σημαντικό τμήμα της Ινδίας».
«Αυτό είναι ένα σημαντικό τμήμα της Ινδίας», ανέφερε ο Γκορ, μία φράση επτά λέξεων η οποία ερμηνεύθηκε στο Ισλαμαμπάντ ως πιθανή εγκατάλειψη της παραδοσιακής αμερικανικής ουδετερότητας στο Κασμίρ.
Η αντίδραση του Πακιστάν υπήρξε άμεση. Μέσα σε λίγες ώρες, το πακιστανικό υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε την ανώτερη Αμερικανίδα διπλωμάτη στο Ισλαμαμπάντ, Νάταλι Μπέικερ, στην οποία επέδωσε επίσημη διαμαρτυρία.
Η κυβέρνηση του Πακιστάν χαρακτήρισε τη δήλωση του Αμερικανού πρέσβη «ανεύθυνη» και «αντικειμενικά ανακριβή». Αντιθέτως, εκπρόσωπος του ινδικού υπουργείου Εξωτερικών δήλωσε στα τοπικά μέσα ενημέρωσης ότι δεν έβλεπε «κανέναν λόγο να σχολιάσει την απογοήτευση του Πακιστάν».
Σπάνια κίνηση των ΗΠΑ στο Κασμίρ – Ο Σέρτζιο Γκορ στο Σριναγκάρ: «Σημαντικό τμήμα της Ινδίας»
Η αμερικανική ουδετερότητα και η σημασία της φράσης
Το Κασμίρ αποτελεί διαφιλονικούμενη περιοχή των Ιμαλαΐων, την οποία διεκδικούν στο σύνολό της τόσο η Ινδία όσο και το Πακιστάν. Από την ανεξαρτησία και τη διαίρεση της βρετανικής Ινδίας το 1947, το εδαφικό ζήτημα έχει αποτελέσει αιτία τριών πολέμων ανάμεσα στις δύο πυρηνικές δυνάμεις, καθώς και πολυάριθμων ένοπλων επεισοδίων και συνοριακών κρίσεων.
Η Ινδία ελέγχει σήμερα την πυκνοκατοικημένη κεντρική και νότια κοιλάδα του Κασμίρ, ενώ το Πακιστάν διοικεί το δυτικό τμήμα, το οποίο περιλαμβάνει το Αζάντ Κασμίρ και το Γκιλγκίτ-Μπαλτιστάν.
Η πάγια επίσημη θέση της Ουάσινγκτον ήταν ότι το καθεστώς του Κασμίρ παραμένει άλυτο και ότι η διαφορά πρέπει να διευθετηθεί διμερώς από την Ινδία και το Πακιστάν.
Για τον λόγο αυτό, η αναφορά του Γκορ έγινε δεκτή στο Νέο Δελχί ως ενδεχόμενη μετατόπιση των ΗΠΑ προς την ινδική θέση. Στο Ισλαμαμπάντ, αντιθέτως, θεωρήθηκε ένδειξη ότι η Ουάσινγκτον μπορεί να εγκαταλείπει δεκαετίες προσεκτικά μελετημένης ουδετερότητας.
Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχει εκδοθεί επίσημη ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που να τροποποιεί την αμερικανική πολιτική. Το ινδικό υπουργείο Εξωτερικών απέφυγε επίσης να αξιοποιήσει επισήμως τη δήλωση, αρνούμενο να εμπλακεί ευθέως στην αντιπαράθεση που προκάλεσε η διαμαρτυρία του Πακιστάν.
Λάθος ή σκόπιμο μήνυμα;
Οι αναλυτές που μίλησαν στη South China Morning Post εμφανίστηκαν διχασμένοι ως προς το πραγματικό βάρος της δήλωσης. Οι περισσότεροι, όμως, εκτίμησαν ότι δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί εντελώς τυχαία.
Ο Βίβεκ Μίσρα, αναπληρωτής διευθυντής στρατηγικών σπουδών στο Observer Research Foundation του Νέου Δελχί, χαρακτήρισε τη φράση «διακριτικό μήνυμα» προς το Πακιστάν. Κατά την εκτίμησή του, η Ουάσινγκτον υπενθύμισε στο Ισλαμαμπάντ ότι η αμερικανική υποστήριξη δεν είναι απεριόριστη ή άνευ όρων.
Ο Μίσρα υποστήριξε ότι η πορεία του Τζαμού και Κασμίρ υπήρξε τα τελευταία χρόνια «σε μεγάλο βαθμό ειρηνική και προσανατολισμένη στην ανάπτυξη». Αντιπαρέβαλε την κατάσταση αυτή με τις πρόσφατες ταραχές στο πακιστανικό τμήμα της περιοχής, όπου οι δυνάμεις ασφαλείας συγκρούστηκαν με διαδηλωτές που ζητούσαν θεσμικές μεταρρυθμίσεις και μέτρα ανακούφισης από τον πληθωρισμό.
Το 2019 η Ινδία κατήργησε το ειδικό καθεστώς αυτονομίας του τμήματος του Κασμίρ που διοικεί, θέτοντάς το υπό τον άμεσο έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης. Η απόφαση προκάλεσε αρχικά μεγάλες διαδηλώσεις και αυστηρούς περιορισμούς ασφαλείας. Ακολούθησαν, όμως, σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και αύξηση του εσωτερικού τουρισμού, στοιχεία που η ινδική κυβέρνηση προβάλλει ως απόδειξη σταθεροποίησης.
Η περιοχή εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά εύφλεκτη. Φονική επίθεση ενόπλων στο ινδικό Κασμίρ, την ευθύνη για την οποία το Νέο Δελχί απέδωσε στο Ισλαμαμπάντ, προκάλεσε τετραήμερη στρατιωτική σύγκρουση με εκατέρωθεν πυραυλικά και αεροπορικά πλήγματα.
Η σύνδεση με το Ιράν και το Πακιστάν
Ο αναλυτής θεμάτων Νότιας Ασίας Πριατζίτ Ντεμπσαρκάρ εκτίμησε ότι η τοποθέτηση του Γκορ δεν ήταν απλώς μία διπλωματική αστοχία. Τη χαρακτήρισε «αλλαγή στάσης από ανώτερο Αμερικανό εκπρόσωπο» και την ενέταξε στο ευρύτερο πλαίσιο των σχέσεων των ΗΠΑ με το Πακιστάν.
Κατά την άποψή του, η Ουάσινγκτον πιθανότατα δεν έμεινε ικανοποιημένη από τις συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός στον πόλεμο ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν, στη διαμεσολάβηση των οποίων είχε συμβάλει το Πακιστάν.
Ο ίδιος υποστήριξε ότι ήταν αναμενόμενο οι ΗΠΑ να προχωρήσουν σε «διόρθωση πορείας», αναγνωρίζοντας περισσότερο την ινδική οπτική, ιδιαίτερα στο ζήτημα της διασυνοριακής τρομοκρατίας. Υπενθύμισε, παράλληλα, ότι ΗΠΑ και Ινδία διαθέτουν σημαντικά κοινά συμφέροντα στους τομείς της ασφάλειας, του εμπορίου και των σχέσεων μεταξύ των κοινωνιών τους.
Πρόσθετο βάρος στη δήλωση προσδίδει ο διπλός ρόλος του Γκορ, ο οποίος, εκτός από πρέσβης στην Ινδία, υπηρετεί και ως ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ για τη Νότια και Κεντρική Ασία.
«Προσωπική αποστολή» του Γκορ
Πιο επιφυλακτικός εμφανίστηκε ο αναλυτής του Atlantic Council Μάικλ Κούγκελμαν, ο οποίος προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να αποδίδεται υπερβολική σημασία σε μία μόνο φράση.
Κατά την εκτίμησή του, η δήλωση εντάσσεται στην «προσωπική αποστολή» του Γκορ να ενισχύσει μία σχέση ΗΠΑ-Ινδίας που είχε αρχίσει να παρουσιάζει προβλήματα. Ο Αμερικανός πρέσβης έχει εμφανιστεί ιδιαίτερα δραστήριος και θετικός απέναντι στο Νέο Δελχί από την ανάληψη των καθηκόντων του τον Ιανουάριο.
Η επίσκεψή του στο Κασμίρ, όπως και η αναφορά του στο ενδεχόμενο υποβάθμισης της αμερικανικής ταξιδιωτικής οδηγίας για την περιοχή, έγιναν δεκτές από την Ινδία ως ψήφος εμπιστοσύνης στις προσπάθειες σταθεροποίησης.
Ο Γκορ επαίνεσε τις τοπικές αρχές για τα «απίστευτα βήματα» που έχουν κάνει, όπως είπε, ώστε να καταστήσουν την περιοχή ασφαλέστερη. Σύμφωνα με τον Μίσρα, ακόμη και αν η δήλωση δεν υποδηλώνει επίσημη αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής, θα μπορούσε να ενισχύσει το επιχειρηματικό κλίμα στο ινδικό Κασμίρ.
Το Κασμίρ ως διαπραγματευτικό χαρτί για την εμπορική συμφωνία
Ο πολιτικός σχολιαστής Χαρς Ραμασουάμι βλέπει πίσω από τη δήλωση και μία πιθανή συναλλακτική διάσταση. Σύμφωνα με την εκτίμησή του, η Ουάσινγκτον ενδέχεται να δοκίμαζε τις πολιτικές αντιδράσεις στο ζήτημα του Κασμίρ, την ώρα που διαπραγματεύεται με την Ινδία μία κρίσιμη διμερή εμπορική συμφωνία.
Ο Αμερικανός πρέσβης είχε δηλώσει τον Ιούνιο ότι η εμπορική συμφωνία απείχε ελάχιστα από την ολοκλήρωσή της. Παρά τις αισιόδοξες δηλώσεις, όμως, οι διαπραγματεύσεις έχουν καθυστερήσει.
«Ακούμε συνεχώς ότι μία συμφωνία βρίσκεται προ των πυλών», σημείωσε ο Μίσρα, προσθέτοντας ότι τόσο η κυβέρνηση Τραμπ όσο και η Ινδία αρνούνται μέχρι στιγμής να υποχωρήσουν από ορισμένες βασικές διαπραγματευτικές θέσεις.
Η δήλωση για το Κασμίρ θα μπορούσε, επομένως, να λειτουργήσει ως πολιτικό δώρο προς το Νέο Δελχί ή ως ένδειξη καλής θέλησης, με σκοπό να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες συνθήκες για την ολοκλήρωση της εμπορικής συμφωνίας.
Επανεκκίνηση των σχέσεων ΗΠΑ-Ινδίας
Οι δύο πλευρές φαίνεται ότι επιχειρούν να αποκαταστήσουν μία σχέση που είχε υποστεί φθορά εξαιτίας των εμπορικών διαφωνιών και της πρόσφατης προσέγγισης της Ουάσινγκτον με το Πακιστάν.
Ο Γκορ ανακοίνωσε ότι ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο θα επισκεφθεί εκ νέου την Ινδία τον Οκτώβριο. Θα είναι η δεύτερη επίσκεψή του από τον Μάιο και, σύμφωνα με αναλυτές, ενδέχεται να προετοιμάσει το έδαφος για μία πολυαναμενόμενη επίσκεψη του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ στο Νέο Δελχί.
Ούτε ο Ρούμπιο ούτε ο Τραμπ έχουν πραγματοποιήσει αντίστοιχη επίσημη επίσκεψη στο Πακιστάν.
Η δήλωση του Σέρτζιο Γκορ δεν συνιστά, από μόνη της, επίσημη αναγνώριση της ινδικής κυριαρχίας σε ολόκληρο το Κασμίρ. Η απουσία σχετικής ανακοίνωσης από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ επιβάλλει προσοχή στις ερμηνείες.
Ωστόσο, στη διπλωματία οι λέξεις σπανίως είναι αθώες – ιδιαίτερα όταν αφορούν ένα έδαφος για το οποίο έχουν ήδη διεξαχθεί τρεις πόλεμοι ανάμεσα σε δύο πυρηνικές δυνάμεις. Είτε επρόκειτο για προσωπική διατύπωση είτε για υπολογισμένο μήνυμα, ο Αμερικανός πρέσβης άγγιξε μία από τις βαθύτερες πληγές της Νότιας Ασίας και υποχρέωσε Ινδία, Πακιστάν και ΗΠΑ να μετρήσουν εκ νέου τις λέξεις και τις συμμαχίες τους.