Οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν προωθούνται μόνο με πολεμικά πλοία, ερευνητικά σκάφη, χάρτες και δηλώσεις αξιωματούχων. Εδραιώνονται σταδιακά και μέσα από φαινομενικά «μικρές» λεπτομέρειες: μια ονομασία σε έναν διεθνή χάρτη, μια μονομερώς καθορισμένη ζώνη σε μία δημοφιλή πλατφόρμα ή ένας γεωγραφικός χαρακτηρισμός που, μέσω της συνεχούς επανάληψης, αρχίζει να παρουσιάζεται ως κανονικότητα.
Μια τέτοια περίπτωση καταγγέλλεται τώρα σε σχέση με το MarineTraffic, μία από τις ισχυρότερες και πλέον αναγνωρίσιμες πλατφόρμες παρακολούθησης της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας.
Στην απεικόνιση της θαλάσσιας περιοχής γύρω από το Καστελλόριζο εμφανίζεται η ονομασία «Fethiye–Kaş Marine National Park». Πρόκειται για τον χαρακτηρισμό που έδωσε η Τουρκία στο λεγόμενο «θαλάσσιο εθνικό πάρκο» μεταξύ Φετιγιέ και Κας, του οποίου η οριοθέτηση επεκτείνεται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα και περικλείει θαλάσσιες ζώνες γύρω από τη Μεγίστη. Η εμφάνιση της συγκεκριμένης ένδειξης στο MarineTraffic έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις και δημόσιες καταγγελίες. Η σχετική απεικόνιση καταγράφηκε σε δημοσιεύματα και αναρτήσεις της 1ης και 2ας Σεπτεμβρίου.
Δεν είναι μια αθώα ονομασία
Η παρουσία μιας ονομασίας σε έναν ψηφιακό χάρτη δεν αλλάζει, ασφαλώς, τα θαλάσσια σύνορα ούτε παράγει έννομα αποτελέσματα. Το MarineTraffic δεν αποτελεί διεθνή οργανισμό, υδρογραφική υπηρεσία ή αρμόδιο φορέα καθορισμού θαλάσσιων ζωνών.
Το πρόβλημα, όμως, βρίσκεται αλλού.
Μία πλατφόρμα παγκόσμιας εμβέλειας, την οποία χρησιμοποιούν ναυτιλιακές εταιρείες, επαγγελματίες, κρατικές υπηρεσίες, δημοσιογράφοι και εκατομμύρια πολίτες, διαθέτει τεράστια επικοινωνιακή και συμβολική ισχύ. Όταν ένας μονομερής τουρκικός χαρακτηρισμός εμφανίζεται χωρίς σαφή ένδειξη ότι πρόκειται για αμφισβητούμενη διεκδίκηση, δημιουργείται στον ανυποψίαστο χρήστη η εντύπωση μιας αναγνωρισμένης και αποδεκτής πραγματικότητας.
Ακριβώς με αυτόν τον τρόπο μπορούν να κατασκευαστούν «ψηφιακά τετελεσμένα»: όχι επειδή ένας ιδιωτικός χάρτης δημιουργεί δίκαιο, αλλά επειδή συμβάλλει στη σταδιακή εξοικείωση της διεθνούς κοινής γνώμης με μία παράνομη αξίωση.
Η επίσημη θέση της Αθήνας
Η Τουρκία ανακήρυξε με προεδρικά διατάγματα της 15ης Αυγούστου δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ένα βρίσκεται μεταξύ Φετιγιέ και Κας, γύρω από την ευρύτερη περιοχή του Καστελλόριζου, ενώ το δεύτερο επεκτείνεται προς τον θαλάσσιο χώρο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών αντέδρασε επισήμως, επισημαίνοντας ότι οι τουρκικές οριοθετήσεις εκτείνονται πέρα από τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας.
Κατά την Αθήνα, η μονομερής δημιουργία προστατευόμενων περιοχών σε τμήματα ανοιχτής θάλασσας και εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας είναι παράνομη και δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα. Το ΥΠΕΞ τόνισε επίσης ότι τέτοιες ενέργειες δεν μπορούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ή να επηρεάσουν δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.
Από τη στιγμή, λοιπόν, που η ελληνική κυβέρνηση έχει χαρακτηρίσει επισήμως παράνομη την τουρκική ενέργεια, προκύπτει ένα αυτονόητο ερώτημα: έχει γίνει οποιαδήποτε παρέμβαση προς το MarineTraffic και την Kpler για την επίμαχη απεικόνιση;
Η ελληνική καταγωγή του MarineTraffic
Η υπόθεση προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση λόγω της ελληνικής αφετηρίας του MarineTraffic. Η πλατφόρμα δημιουργήθηκε το 2007 στην Αθήνα από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου Δημήτρη Λέκκα και εξελίχθηκε σε παγκόσμιο ηγέτη στην παρακολούθηση πλοίων και τη συλλογή δεδομένων AIS.
Η ιδιοκτησία και η διοίκηση της πλατφόρμας, ωστόσο, δεν βρίσκονται πλέον στα χέρια των αρχικών δημιουργών της. Το 2023 το MarineTraffic εξαγοράστηκε από την Kpler, διεθνή εταιρεία δεδομένων και αναλύσεων για τη ναυτιλία και τις αγορές εμπορευμάτων. Η ίδια η Kpler αναφέρει ότι η εξαγορά ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2023.
Συνεπώς, θα ήταν άδικο να αποδοθεί αυτομάτως ευθύνη στο αρχικό ελληνικό επιστημονικό και επιχειρηματικό εγχείρημα. Η σημερινή ευθύνη για τις πηγές δεδομένων, τις γεωγραφικές επισημάνσεις και την πολιτική παρουσίασης του χάρτη ανήκει στην τρέχουσα διοίκηση και στον ιδιοκτήτη της πλατφόρμας.
Αυτό, όμως, δεν απαλλάσσει την Αθήνα από την υποχρέωση να αντιδράσει.
Τα ερωτήματα που απαιτούν απαντήσεις
Το MarineTraffic και η Kpler καλούνται να διευκρινίσουν:
- Από ποια πηγή αντλήθηκε η οριοθέτηση και η ονομασία «Fethiye–Kaş Marine National Park»;
- Πότε ενσωματώθηκε στον χάρτη και με ποια διαδικασία ελέγχου;
- Γιατί δεν συνοδεύεται από επισήμανση ότι η συγκεκριμένη οριοθέτηση αμφισβητείται από την Ελλάδα και έχει χαρακτηριστεί παράνομη από το ελληνικό ΥΠΕΞ;
- Απεικονίζονται αντίστοιχα και οι επίσημες ελληνικές θέσεις και θαλάσσιες ζώνες;
- Προτίθεται η πλατφόρμα να αφαιρέσει ή να διορθώσει την επίμαχη ένδειξη;
Αντίστοιχα, η ελληνική κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει εάν έχει αποστείλει επίσημη διαμαρτυρία προς την εταιρεία και αν έχει ενημερώσει σχετικά τις αρμόδιες ευρωπαϊκές και διεθνείς υπηρεσίες.
Δεν υπάρχουν, μέχρι στιγμής, δημόσια στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι το MarineTraffic ενσωμάτωσε την ονομασία κατόπιν άμεσης τουρκικής παρέμβασης. Ένας τέτοιος ισχυρισμός απαιτεί τεκμηρίωση. Η απουσία αποδείξεων, όμως, δεν αναιρεί το ουσιαστικό πρόβλημα: ένας μονομερής τουρκικός χαρακτηρισμός απέκτησε διεθνή ψηφιακή προβολή μέσα από μία πλατφόρμα μεγάλης επιρροής.
Τα τετελεσμένα αρχίζουν από τις «λεπτομέρειες»
Η Ελλάδα έχει πληρώσει ακριβά στο παρελθόν την υποτίμηση ενεργειών που αρχικά παρουσιάζονταν ως ασήμαντες ή συμβολικές. Οι χάρτες, οι ονομασίες και οι διοικητικοί χαρακτηρισμοί αποτελούν μέρος της ευρύτερης τουρκικής στρατηγικής για τη σταδιακή εμπέδωση των διεκδικήσεών της.
Η αντιμετώπιση τέτοιων κινήσεων δεν απαιτεί υπερβολές, αλλά εγρήγορση, τεκμηρίωση και άμεση θεσμική αντίδραση. Η Αθήνα οφείλει να ζητήσει από το MarineTraffic και την Kpler είτε την αφαίρεση της ονομασίας είτε, τουλάχιστον, τη σαφή παρουσίασή της ως μονομερούς και αμφισβητούμενης τουρκικής αξίωσης.
Γιατί τα τετελεσμένα δεν δημιουργούνται πάντοτε με θόρυβο. Μερικές φορές αρχίζουν από μια μικρή ένδειξη επάνω σε έναν ψηφιακό χάρτη – και γίνονται επικίνδυνα όταν κανείς δεν αντιδρά.