Την πραγματική γεωπολιτική σημασία του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, αλλά και τις εσωτερικές αντιθέσεις που εμποδίζουν τη μετατροπή του σε ένα συμπαγές αντιδυτικό μπλοκ, ανέλυσε ο Ανδρέας Λιούμπας, σε παρέμβασή του στη «Ναυτεμπορική».
Όπως επισήμανε, στη σύνοδο εκπροσωπήθηκε ένα τεράστιο τμήμα του μη δυτικού κόσμου, το οποίο αντιστοιχεί περίπου στο 70% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η αριθμητική αυτή δύναμη, ωστόσο, δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε ενιαία πολιτική, οικονομική ή στρατηγική γραμμή.
Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης αποτελεί, κατά τον Ανδρέα Λιούμπα, ένα μεγάλο πολυμερές φόρουμ, στο οποίο κυριαρχούν τρεις σημαντικές δυνάμεις: η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία. Οι τρεις χώρες επιδιώκουν να συγκεντρώσουν γύρω τους μικρότερα κράτη και να διευρύνουν την επιρροή τους στην Κεντρική Ασία και στον λεγόμενο Παγκόσμιο Νότο.
Τα συμφέροντά τους, όμως, δεν ταυτίζονται. Σε ορισμένα πεδία συμπίπτουν, ενώ σε άλλα είναι ευθέως ανταγωνιστικά.
«Δεν είναι μία ενιαία φωνή»
Ο Ανδρέας Λιούμπας προειδοποίησε ότι θα ήταν λάθος να αντιμετωπίζεται ο Οργανισμός ως μία ενιαία συμμαχία όλων των χωρών που δεν ανήκουν στη Δύση.
«Στην πραγματικότητα δεν είναι μία ενιαία φωνή. Είναι ένα μεγάλο φόρουμ, στο οποίο τρεις μεγάλες δυνάμεις προσπαθούν να συγκεντρώσουν γύρω τους μικρότερες δυνάμεις και να εξαντλήσουν τα όρια της επιρροής τους στην Κεντρική Ασία και στον Παγκόσμιο Νότο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Αντίστοιχα, ούτε ο Παγκόσμιος Νότος αποτελεί ένα ομοιογενές πολιτικό ή οικονομικό σύνολο. Οι χώρες που εντάσσονται σε αυτή την ευρεία κατηγορία έχουν διαφορετικά συμφέροντα, ανταγωνιστικές οικονομίες και, σε αρκετές περιπτώσεις, αντικρουόμενες συμμαχίες.
Παρά τις αντιθέσεις, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής: η αμφισβήτηση ενός διεθνούς συστήματος στο οποίο, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού εξακολουθεί να ελέγχει σε δυσανάλογο βαθμό τους βασικούς μηχανισμούς λήψης αποφάσεων.
Το σχέδιο της Κίνας
Η Κίνα, σύμφωνα με την ανάλυση του Ανδρέα Λιούμπα, επιδιώκει να επεκτείνει την επιρροή της στο σύνολο του Οργανισμού και να συγκεντρώσει γύρω της όσο το δυνατόν περισσότερα κράτη.
Μακροπρόθεσμος στόχος του Πεκίνου είναι η συγκρότηση ενός περισσότερο οργανωμένου αντιδυτικού μετώπου, το οποίο θα μπορεί να ασκεί αυξημένη επιρροή σε διεθνείς οργανισμούς και μηχανισμούς, όπως ο ΟΗΕ και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου.
Η ανάπτυξη υποδομών, οι ενεργειακοί διάδρομοι και η προώθηση μιας ιδιαίτερης τράπεζας του Οργανισμού εντάσσονται σε αυτή τη στρατηγική. Μία τέτοια τράπεζα θα μπορούσε να αντλεί κεφάλαια από περισσότερα κράτη και να χρηματοδοτεί μεγάλα έργα συνδεσιμότητας, χωρίς να επωμίζεται η Κίνα το σύνολο του κόστους.
Παράλληλα, το Πεκίνο θα επιθυμούσε τα έργα αυτά να ενταχθούν κάτω από την ευρύτερη ομπρέλα της πρωτοβουλίας Belt and Road.
Η εξάρτηση και οι φόβοι της Μόσχας
Η Ρωσία επιδιώκει να συντονίσει τους στόχους της με εκείνους της Κίνας, καθώς το Πεκίνο διαθέτει αυτή τη στιγμή τη μεγαλύτερη δυναμική και η Μόσχα εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την κινεζική οικονομική και διπλωματική στήριξη.
Την ίδια στιγμή, όμως, προσπαθεί να περιορίσει την κινεζική διείσδυση στην Κεντρική Ασία. Πρόκειται για μία περιοχή την οποία η Μόσχα θεωρούσε παραδοσιακά δική της ζώνη επιρροής, αλλά όπου η παρουσία της υποχωρεί και αντικαθίσταται σταδιακά από την οικονομική ισχύ της Κίνας.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και το σχέδιο για τον αγωγό Power of Siberia 2. Η Ρωσία επιθυμεί τη δημιουργία ενός ακόμη ενεργειακού διαδρόμου προς την Κίνα, ώστε να αποκτήσει μία πρόσθετη πηγή εσόδων από την πώληση φυσικού αερίου.
Η Ινδία δεν συντάσσεται με το Πεκίνο
Διαφορετική είναι η θέση της Ινδίας, η οποία συμμετέχει στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, αλλά ταυτόχρονα ανήκει και στην τετραμερή συνεργασία QUAD στον Ινδοειρηνικό, ένα σχήμα με σαφή προσανατολισμό στον περιορισμό της κινεζικής ισχύος.
Η Ινδία αντιτίθεται επίσης στην κινεζική πρωτοβουλία Belt and Road, ενώ οι οικονομίες των δύο χωρών είναι σε μεγάλο βαθμό ανταγωνιστικές.
Το Νέο Δελχί αναμένεται να συμμετάσχει σε ενδεχόμενη τράπεζα του Οργανισμού, καθώς θα θέλει να διαθέτει λόγο και έλεγχο στις αποφάσεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι συντάσσεται με τις κινεζικές επιδιώξεις.
Αντιθέτως, η Ινδία βλέπει τις νέες ενεργειακές και εμπορικές διασυνδέσεις ως παράγοντα ενίσχυσης του άξονα Πεκίνου–Μόσχας, από τον οποίο κινδυνεύει να μείνει στο περιθώριο.
Το Ιράν δεν είναι πλήρως απομονωμένο
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο Ανδρέας Λιούμπας και στο Ιράν, υπενθυμίζοντας ότι από το 2023 αποτελεί πλήρες μέλος του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης και όχι απλώς παρατηρητή.
Η παρουσία του στις εργασίες του Οργανισμού δείχνει ότι η Τεχεράνη δεν είναι τόσο απομονωμένη όσο συχνά παρουσιάζεται. Το Ιράν επιδιώκει να εξασφαλίσει πολιτική στήριξη και να εντοπίσει εναλλακτικές οδούς απέναντι στις κυρώσεις.
Οι δυνατότητες έμπρακτης βοήθειας, ωστόσο, παραμένουν περιορισμένες. Πολλά μικρότερα κράτη δεν έχουν την οικονομική αντοχή να διακινδυνεύσουν την επιβολή δευτερογενών κυρώσεων από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
«Δεν είναι όλες οι χώρες σαν την Κίνα, ικανές να ανταπεξέρχονται σε τέτοια πλήγματα», υπογράμμισε, εξηγώντας γιατί οι διακηρύξεις στήριξης προς το Ιράν παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ρητορικές.
Τα 28 κείμενα και ο δεκαετής οδικός χάρτης
Από τη σύνοδο προέκυψαν συνολικά 28 κείμενα, τα οποία ο Ανδρέας Λιούμπας χώρισε σε τρεις βασικές κατηγορίες.
Η πρώτη αφορά την υψηλή πολιτική, με σημαντικότερο τον δεκαετή οδικό χάρτη για τη μετεξέλιξη του Οργανισμού. Η δεύτερη περιλαμβάνει τις οικονομικές συμφωνίες και την πρόθεση δημιουργίας νέων μηχανισμών χρηματοδότησης και συναλλαγών. Η τρίτη κατηγορία αφορά περισσότερο τεχνικά ζητήματα, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας και η αντιμετώπιση της διακίνησης ναρκωτικών στην Κεντρική Ασία.
Η τρομοκρατία και το διασυνοριακό έγκλημα αποτέλεσαν, άλλωστε, τον αρχικό πυρήνα πάνω στον οποίο συγκροτήθηκε ο Οργανισμός, προτού εξελιχθεί σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό και οικονομικό φόρουμ.
Η αποδολαριοποίηση παραμένει πρόθεση
Κεντρικό θέμα των συζητήσεων ήταν και η αποδολαριοποίηση των συναλλαγών. Σύμφωνα με τον Ανδρέα Λιούμπα, η κατεύθυνση αυτή έχει ενισχυθεί σε επίπεδο διακηρύξεων, αλλά δεν συνοδεύεται ακόμη από συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα ή από έναν ολοκληρωμένο εναλλακτικό μηχανισμό αντίστοιχο του SWIFT.
Καμία από τις συμμετέχουσες χώρες, επομένως, δεν έχει περάσει ακόμη αποφασιστικά «στο απέναντι ρεύμα», εγκαταλείποντας το δολάριο για ένα διαφορετικό σύστημα συναλλαγών.
Η αποδολαριοποίηση αποτελεί βασική προϋπόθεση για όσους θέλουν να περιορίσουν την αμερικανική ισχύ, καθώς η θέση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος παραμένει ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες της ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών.
Για την ώρα, όμως, πρόκειται περισσότερο για έναν στρατηγικό στόχο παρά για μία άμεσα εφαρμόσιμη πολιτική.
Ένα ακόμη βήμα προς τον πολυπολικό κόσμο
Ο Ανδρέας Λιούμπας περιέγραψε τελικά τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης ως έναν μεγάλο μηχανισμό διαχείρισης πολιτικών και οικονομικών διαφορών μεταξύ των σημαντικότερων ασιατικών δυνάμεων.
Πρόκειται για ένα φόρουμ στο οποίο Κίνα, Ρωσία, Ινδία και μικρότερα κράτη επιχειρούν να επιλύσουν τις διαφωνίες τους, να αναζητήσουν πεδία σύγκλισης και να ενισχύσουν τη συμμετοχή τους στους παγκόσμιους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων.
Η σύνοδος δεν σηματοδοτεί ακόμη τη δημιουργία ενός ενιαίου αντιδυτικού συνασπισμού. Αποτελεί, όμως, ένα ακόμη βήμα στη μετάβαση προς ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα, στο οποίο η Δύση δεν θα διαθέτει το ίδιο επίπεδο κυριαρχίας που είχε τις προηγούμενες δεκαετίες.
Σε σχέση με τους BRICS+, ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης διαθέτει πιο συγκεκριμένη γεωγραφική και θεσμική βάση. Οι BRICS+ εκπροσωπούν ευρύτερο τμήμα του Παγκόσμιου Νότου, αλλά είναι περισσότερο κατακερματισμένοι γεωγραφικά, οικονομικά και πολιτικά.
Και στα δύο σχήματα, πάντως, παραμένει το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: εάν οι χώρες που αμφισβητούν τη δυτική κυριαρχία θα μπορέσουν να υπερβούν τους μεταξύ τους ανταγωνισμούς και να μετατρέψουν τη δημογραφική και οικονομική τους βαρύτητα σε πραγματική, συντονισμένη πολιτική ισχύ.