Μια πυκνή παρέμβαση για την εθνική ταυτότητα, την ελευθερία, τη δημοκρατία και τη θέση της κοινωνίας μέσα στο πολιτικό σύστημα πραγματοποίησε ο ομότιμος καθηγητής και πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, Γιώργος Κοντογιώργης, στα Χανιά.
Η ομιλία του είχε τίτλο «Εθνική ταυτότητα και ελευθερία. Η πολιτισμική ταυτότητα ως σημείο αντίστασης στην ηγεμονία. Η μετάβαση από το έθνος του κράτους στο έθνος της κοινωνίας ως αντίδοτο στις εξελίξεις τον 21ο αιώνα» και πραγματοποιήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων, στο πλαίσιο της Συζήτησης Στρογγυλής Τράπεζας «Η ελληνική πολιτισμική ταυτότητα στην τροχιά του 21ου αιώνα».
Στο επίκεντρο της τοποθέτησής του ο Γιώργος Κοντογιώργης έθεσε ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος έχει τελικά την ευθύνη του έθνους και ποιος αποφασίζει τι είναι εθνικό – το κράτος ή η ίδια η κοινωνία;
«Ποιος αποφασίζει για τη μοίρα του έθνους;»
Ο πρώην πρύτανης υποστήριξε ότι το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας δεν μπορεί να περιορίζεται σε πολιτισμικά σύμβολα ή ιστορικές αναφορές, αλλά συνδέεται ευθέως με την ελευθερία και την πολιτική συγκρότηση της κοινωνίας.
«Ποιος αποφασίζει για το περιεχόμενό του, για τη μοίρα του, τι είναι εθνικό και τι δεν είναι και, σε τελική ανάλυση, ποιος αποφασίζει για την κοινωνική συλλογικότητα;», ήταν το ερώτημα γύρω από το οποίο ανέπτυξε μεγάλο μέρος της επιχειρηματολογίας του.
Κατά τον Κοντογιώργη, η νεωτερική αντίληψη έχει μεταφέρει ουσιαστικά την ευθύνη του έθνους στο κράτος και στους φορείς της κρατικής εξουσίας. Στη δική του ανάγνωση, το αποτέλεσμα είναι η κοινωνία να αντιμετωπίζεται περισσότερο ως ιδιώτης και λιγότερο ως ενεργός συντελεστής της πολιτείας.
Απέναντι σε αυτό το μοντέλο αντιπαρέβαλε το «έθνος της κοινωνίας», στο οποίο η κοινωνική συλλογικότητα δεν εκχωρεί ολόκληρη την πολιτική της βούληση, αλλά μετέχει θεσμικά στη λήψη αποφάσεων.
Η εθνική ταυτότητα ως υπόθεση ελευθερίας
Κεντρικό στοιχείο της ανάλυσής του αποτέλεσε η σύνδεση της εθνικής ταυτότητας με την έννοια της ελευθερίας.
Ο Κοντογιώργης παρουσίασε τον ελληνικό πολιτισμό ως ιστορικό παράδειγμα στο οποίο η ατομική, κοινωνική και πολιτική ελευθερία δεν αντιμετωπίζονται κατ’ ανάγκην ως ανταγωνιστικές έννοιες.
Σύμφωνα με τη θέση που ανέπτυξε, η πορεία της ελευθερίας είναι «σωρευτική»: η μία μορφή ελευθερίας μπορεί να προστίθεται στην άλλη, χωρίς να την καταργεί.
Στο πλαίσιο αυτό άσκησε κριτική στη δυτική νεωτερική σκέψη, όπως ο ίδιος την περιέγραψε, υποστηρίζοντας ότι προτάσσει την ατομική ελευθερία, ενώ αφήνει τη συλλογική και πολιτική σφαίρα κυρίως στα χέρια του κράτους.
Αντίθετα, είπε, ο ελληνικός κόσμος ανέδειξε ιστορικά το άτομο ως «συντάκτη της συλλογικότητας» και όχι απλώς ως ιδιώτη αποκομμένο από την πολιτική διαδικασία.
«Αυτό εντέλλεται η δημοκρατία»
Για τον Γιώργο Κοντογιώργη, η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην εκλογική διαδικασία ούτε στην περιοδική επιλογή κυβερνώντων.
Τη συνέδεσε με τη θεσμική παρουσία της κοινωνίας μέσα στην πολιτεία και με τη δυνατότητα των πολιτών να μην περιορίζονται στον ρόλο του εκλογέα.
Κατά την τοποθέτησή του, στον ελληνικό κόσμο «το άτομο συγκροτεί το συλλογικό χωρίς να απαλλοτριώνει την ατομικότητά του», κάτι που συνέδεσε με την έννοια της καθολικής ελευθερίας.
«Αυτό εντέλλεται η δημοκρατία», σημείωσε.
Η ιστορική διαδρομή του ελληνισμού
Μεγάλο μέρος της ομιλίας αφιερώθηκε στην ιστορική πορεία του ελληνικού κόσμου.
Ο Κοντογιώργης υποστήριξε ότι ο ελληνισμός δεν συγκροτήθηκε ιστορικά αποκλειστικά με τη μορφή ενός ενιαίου κράτους-έθνους. Αναφέρθηκε στην περίοδο των πόλεων-κρατών, στις κοινές πολιτισμικές αναφορές, στις συμμαχίες απέναντι σε εξωτερικές απειλές και στη μετέπειτα οικουμενική φάση του ελληνισμού.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην έννοια της Κοσμόπολης, την οποία περιέγραψε ως μία πολιτική σύνθεση διαφορετική από την κλασική αυτοκρατορική ή απολυταρχική οργάνωση.
Στη συλλογιστική του ενέταξε επίσης την ελληνιστική περίοδο, το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία, τον Ρήγα και τον Καποδίστρια, επιχειρώντας να παρουσιάσει μια μακρά ιστορική συνέχεια της σχέσης ανάμεσα στον ελληνισμό, στην πολιτική ελευθερία και στην κοινωνική αυτοσυγκρότηση.
Η μεγάλη τομή με τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους
Ιδιαίτερα αιχμηρός ήταν όταν αναφέρθηκε στη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους.
Κατά τον Κοντογιώργη, η εισαγωγή δυτικών πολιτικών προτύπων μετά την Επανάσταση συνδέθηκε με την αποδυνάμωση μορφών θεσμικής συμμετοχής που, σύμφωνα με τη δική του ιστορική ερμηνεία, χαρακτήριζαν την ελληνική κοινωνία.
Στη συζήτηση που ακολούθησε την ομιλία αναφέρθηκε ειδικά στην περίοδο του Όθωνα και στην κατάργηση των κοινοτικών θεσμών, υποστηρίζοντας ότι η νέα κρατική δομή περιόρισε την κοινωνία σε έναν περισσότερο παθητικό πολιτικό ρόλο.
Χρησιμοποίησε μάλιστα ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, κάνοντας λόγο για μια «πορεία προς τα εμπρός με όρους οπισθοδρόμησης».
«Το εθνικό και πολιτισμικό πρόβλημα του νεοέλληνα είναι βαθιά πολιτικό»
Ο Κοντογιώργης συνέδεσε ευθέως την πολιτισμική κρίση με τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος.
Κατά την εκτίμησή του, για να μπορέσει ο σύγχρονος ελληνισμός να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του 21ου αιώνα πρέπει να επανασυνδεθεί με την ιστορική του εμπειρία, όχι με στόχο την επιστροφή σε παλαιές μορφές πολιτικής οργάνωσης, αλλά για να αντλήσει παραδείγματα για το μέλλον.
«Για να επανέλθει ο νεοέλληνας στον δρόμο του μέλλοντος με όρους προόδου», ανέφερε, πρέπει να ανακτήσει τη σχέση του με την ιστορία του, να επαναπροσδιορίσει τη σχέση κοινωνίας και κράτους και να καταστήσει την κοινωνία «εταίρο της πολιτείας».
Και κατέληξε με μία από τις κεντρικές θέσεις της ομιλίας του:
«Το εθνικό όσο και το πολιτισμικό πρόβλημα του νεοέλληνα είναι βαθιά πολιτικό».
«Η πολιτική να αισθάνεται την ανάσα της κοινωνίας»
Το ίδιο νήμα συνέχισε και κατά τον διάλογο με το κοινό.
Ερωτηθείς για το εάν απαιτείται μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή των πολιτών, ο Γιώργος Κοντογιώργης υπογράμμισε ότι δεν αρκεί η περιστασιακή παρουσία σε διαδηλώσεις, κομματικές δραστηριότητες ή εκλογές.
Έκανε σαφή διάκριση μεταξύ της συμμετοχής της κοινωνίας «ως μάζας» και της συμμετοχής της ως θεσμικού εταίρου της πολιτείας.
«Το ερώτημα είναι πώς θα διαμορφώσουμε ένα πολιτικό σύστημα που η πολιτική θα αισθάνεται την ανάσα της κοινωνίας», τόνισε.
Σε άλλο σημείο πρόσθεσε:
«Όταν περιφρονούμε την κοινωνία, περιφρονούμε τον εαυτό μας».
Κατά τον ίδιο, η ουσιαστική αλλαγή δεν θα προέλθει απλώς από περισσότερες κινητοποιήσεις ή μεγαλύτερη κομματική δραστηριοποίηση, αλλά από τη μεταβολή του τρόπου με τον οποίο συγκροτείται το πολιτικό σύστημα.
«Το ζήτημα είναι πώς θα μεταβάλλουμε το πολιτικό σύστημα ώστε να είμαστε διαρκής θεσμός», ανέφερε, περιγράφοντας μια κοινωνία που θα συμμετέχει στην απόφαση για το τι αποτελεί εθνικό και κοινωνικό συμφέρον.
«Όχι επιστροφή στο παρελθόν – παραδειγματισμός για το μέλλον»
Ο Γιώργος Κοντογιώργης διευκρίνισε ότι η αναδρομή στην ελληνική πολιτική και πολιτισμική ιστορία δεν γίνεται, κατά τη δική του προσέγγιση, για να αντιγραφούν θεσμοί του παρελθόντος.
Το ζητούμενο, όπως είπε, είναι να αξιοποιηθεί η ιστορική εμπειρία «όχι για να επανέλθουμε εκεί, αλλά για να παραδειγματιστούμε για το μέλλον».
Έθεσε έτσι την πολιτισμική ταυτότητα όχι ως στατικό κατάλοιπο ή ως ένα σύνολο συμβόλων, αλλά ως πιθανό εργαλείο πολιτικής και κοινωνικής χειραφέτησης απέναντι σε ηγεμονικά πρότυπα.
Η εκδήλωση διοργανώθηκε από την Εταιρεία Κρητικών Σπουδών – Ίδρυμα Γεωργίου και Αρτεμισίας Καψωμένου, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Κρήτης – Περιφερειακή Ενότητα Χανίων, την Ένωση Πολιτιστικών Φορέων Επαρχίας Κισάμου, το Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, την Ένωση Πνευματικών Δημιουργών Χανίων και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αλικιανού.