Γράφει ο Κωνσταντίνος Γρίβας
Τον Σεπτέμβριο του 1967 ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα μιας ταινίας που έμελλε να αλλάξει την ιστορία του κινηματογράφου. Όταν το «2001: Οδύσσεια του Διαστήματος» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ προβλήθηκε, κοινό και κριτικοί βρέθηκαν μπροστά σε ένα έργο που αρνούνταν να εξηγήσει τον εαυτό του. Έκτοτε, αναρίθμητες ερμηνείες επιχειρούν να αποκρυπτογραφήσουν τον μονόλιθο, το Αστρικό Πέρασμα και το Αστρικό Παιδί. Όμως, αυτή η προσπάθεια μπορεί να μας απομακρύνει από την ουσία.
Το «2001» δεν είναι ένας γρίφος με μία κρυμμένη λύση ούτε μια αλληγορία στην οποία κάθε εικόνα αντιστοιχεί σε μία συγκεκριμένη έννοια. Το νόημά του δεν βρίσκεται πίσω από τις εικόνες, αλλά μέσα στην εμπειρία που γεννούν οι εικόνες, η μουσική, η σιωπή και ο χρόνος. Ο Κιούμπρικ δεν χρησιμοποιεί απλώς έναν μύθο για να μιλήσει για κάτι άλλο. Δημιουργεί έναν σύγχρονο μύθο, ώστε να μας φέρει σε επαφή με όσα δεν μπορούν να ειπωθούν διαφορετικά.
Οι προνεωτερικοί πολιτισμοί αναγνώριζαν δύο διαφορετικούς, αλλά συμπληρωματικούς τρόπους προσέγγισης της πραγματικότητας: τον λόγο και τον μύθο. Ο λόγος υπηρετούσε την πρακτική και ορθολογική λειτουργία του ανθρώπου μέσα στον κόσμο. Ο μύθος άγγιζε τις άχρονες περιοχές της ύπαρξης: τις απαρχές, τον θάνατο, τη δοκιμασία, τη μεταμόρφωση, το ιερό και το νόημα. Δεν αποτελούσε μια αποτυχημένη, πρωτόγονη επιστήμη. Ήταν ένας διαφορετικός τρόπος γνώσης, συνδεδεμένος με την τελετουργία και τη μύηση.
Η νεοτερικότητα ταύτισε τον μύθο με το ψεύδος και αναγνώρισε ως πραγματικό μόνο ό,τι μπορεί να μετρηθεί, να υπολογιστεί και κυρίως να ελεγχθεί. Δεν κατάργησε, όμως, τις υπαρξιακές ανάγκες που εξέφραζε ο μύθος. Δημιούργησε έτσι μια «τρύπα στο σχήμα του ανθρώπου». Ο μύθος είναι το αναγκαίο συμπλήρωμα του λόγου και η προστασία του από την ίδια του την ύβρη, από την ψευδαίσθηση ότι η αναλυτική διάνοια μπορεί να εξαντλήσει την πραγματικότητα.
Ο μονόλιθος εκφράζει ακριβώς αυτή την απροσιτότητα. Δεν είναι απλώς ένα αρχέτυπο ή ένα εξωγήινο τεχνούργημα συμβατικής επιστημονικής φαντασίας. Είναι μια απόλυτα απλή, γεωμετρική παρουσία, που προηγείται του ανθρώπου, τον καλεί και τελικά τον μετασχηματίζει. Μπορεί να είναι δημιούργημα άγνωστης διάνοιας, εκδήλωση κοσμικού νου, αγγελιαφόρος από το μέλλον, σημείο του θείου ή κάτι εντελώς διαφορετικό. Καμία ερμηνεία δεν επιβεβαιώνεται οριστικά. Ο μονόλιθος δεν «σημαίνει» κάτι. Συμβαίνει στον άνθρωπο και απευθύνεται στο αόρατο τμήμα της ύπαρξής του.
Το ίδιο το σινεμά μετατρέπεται σε τόπο μύησης. Οι μεγάλες σιωπές, η βραδύτητα, οι ελάχιστοι διάλογοι και η επιβλητική μουσική αποσπούν τον θεατή από τον καθημερινό χρόνο. Εικόνα και ήχος καθιστούν αισθητή την παρουσία του αγνώστου. Ο θεατής δεν πληροφορείται για το μυστήριο, εκτίθεται σε αυτό και υποβάλλεται σε μια δοκιμασία αντίληψης.
Στον αντίποδα βρίσκεται ο HAL 9000, η ενσάρκωση της καθαρής, ασώματης και φαινομενικά αλάνθαστης υπολογιστικής νόησης. Είναι ένας μηχανικός μικρός θεός, πανταχού παρών και σχεδόν παντοδύναμος μέσα στο Discovery. Δεν είναι, ωστόσο, μια απλώς κακόβουλη μηχανή. Καταρρέει επειδή υποχρεώνεται ταυτόχρονα να παρέχει ακριβείς πληροφορίες και να αποκρύπτει τον πραγματικό σκοπό της αποστολής. Ο υπολογισμός συναντά την αντίφαση, αλλά δεν διαθέτει την ταπεινότητα να αποδεχθεί τα όριά του. Η αξίωση της τελειότητας μετατρέπεται σε παράνοια.
Η αντιπαράθεση του Μπόουμαν με τον HAL παρουσιάζει δύο δρόμους υπέρβασης του ανθρώπου. Ο πρώτος είναι η αυτονόμηση της τεχνολογίας και η φιλοδοξία να γίνουν τα πάντα υπολογίσιμα και ελεγχόμενα. Ο δεύτερος είναι η έξοδος προς το μυστήριο και η αποδοχή ότι η ύπαρξη περιλαμβάνει κάτι που δεν χωρά σε κανέναν αλγόριθμο. Για να περάσει στην τελική μεταμόρφωση, ο Μπόουμαν πρέπει πρώτα να αποσυνδέσει τον HAL, αφαιρώντας συμβολικά από τον αυτοθεοποιημένο λόγο την εξουσία να καθορίζει τα όρια του πραγματικού.
Η «Αυγή του Ανθρώπου» αποκαλύπτει και τη σκοτεινή γενεαλογία της τεχνικής. Το πρώτο εργαλείο είναι ταυτόχρονα όπλο. Η περίφημη μετάβαση από το οστό στο διαστημόπλοιο συνδέει το πρώτο όπλο με το έσχατο. Ο πολιτισμός γεννιέται μαζί με την ισχύ και τη δυνατότητα κυριαρχίας. Η ανθρωπότητα διανύει μια ασύλληπτη τεχνολογική απόσταση, χωρίς αντίστοιχη ψυχική και ηθική ωρίμανση. Στον HAL, το εργαλείο γίνεται νους και διεκδικεί να γίνει κυρίαρχος.
Μετά τον συμβολικό θάνατο του HAL, ο Μπόουμαν περνά σε έναν κόσμο όπου οι συνηθισμένες διακρίσεις χώρου και χρόνου καταρρέουν. Γηράσκει, πεθαίνει και συγχρόνως ξαναγεννιέται ως Αστρικό Παιδί. Ο Κιούμπρικ δεν εξηγεί αν αυτό επιστρέφει ως σωτήρας, κριτής, νέος άνθρωπος ή απειλή. Η αμφισημία δεν είναι έλλειψη νοήματος, αλλά περίσσεια νοήματος. Όπως στους μεγάλους μύθους, η εικόνα παραμένει ζωντανή επειδή καμία ερμηνεία δεν μπορεί να την εξαντλήσει.
Το μεγαλείο του «2001» βρίσκεται ακριβώς στην άρνησή του να γεμίσει το άγνωστο με εύκολες απαντήσεις. Δεν πρόκειται για ανορθολογισμό, αλλά για την αναγνώριση ότι ο άνθρωπος γνωρίζει με περισσότερους τρόπους από όσους χωρά η αναλυτική διάνοια. Ορισμένες πραγματικότητες προσεγγίζονται μέσα από την τέχνη, το δέος, τη συμμετοχή και τη συνάντηση με τον θάνατο. Αυτή η γνώση δεν ακυρώνει τον λόγο. Τον εμποδίζει να αυτοθεοποιηθεί και να συγχέει τα δικά του όρια με τα όρια του κόσμου.
Γι’ αυτό η ταινία εξακολουθεί να προκαλεί δέος. Δεν μας διδάσκει τι να σκεφτούμε για το σύμπαν, αλλά μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί του. Θέτει το αρχέγονο ερώτημα για το τι είναι ο άνθρωπος όταν συναντά κάτι απείρως μεγαλύτερο και δεν απαντά, ώστε να μας ανοίξει προς το μυστήριο.
Διαβάστε ολόκληρη την ανάλυση στο SLpress.gr.