Έναν εξαιρετικά επικίνδυνο δρόμο ανοίγει η επαρχιακή κυβέρνηση του Παντζάμπ στο Πακιστάν, επιχειρώντας να αντιμετωπίσει την τρομοκρατία με μυστικές δίκες, ανώνυμους δικαστές και σοβαρούς περιορισμούς στα δικαιώματα των κατηγορουμένων.
Η επαρχιακή Συνέλευση του Παντζάμπ ενέκρινε στις 31 Αυγούστου 2026 το νομοσχέδιο «Anti-Terrorism (Punjab Amendment) Bill 2026», το οποίο τροποποιεί τον Αντιτρομοκρατικό Νόμο του 1997 και δημιουργεί μια νέα κατηγορία υποθέσεων υπό τον χαρακτηρισμό «ειδικές υποθέσεις ασφαλείας».
Η Human Rights Watch προειδοποιεί ότι οι προβλέψεις του νομοσχεδίου απειλούν ευθέως το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και ζητεί από τον κυβερνήτη του Παντζάμπ να το επιστρέψει στην τοπική Συνέλευση για ριζική αναθεώρηση.
Οι άνθρωποι της δίκης θα μετατρέπονται σε κωδικούς
Το νομοσχέδιο επιτρέπει σε εξουσιοδοτημένο κυβερνητικό αξιωματούχο να χαρακτηρίζει μια υπόθεση ως «ειδική υπόθεση ασφαλείας». Από τη στιγμή που θα ενεργοποιείται αυτή η διαδικασία, θα μπορεί να αποκρύπτεται από τον κατηγορούμενο η ταυτότητα:
- του δικαστή,
- του εισαγγελέα,
- των αστυνομικών,
- των μαρτύρων,
- ακόμη και των δικηγόρων υπεράσπισης.
Οι μάρτυρες θα μπορούν να εμφανίζονται μόνο με κωδικούς, ενώ οι δίκες θα είναι δυνατό να διεξάγονται σε μυστικές τοποθεσίες ή μέσω βιντεοσύνδεσης από σωφρονιστικά καταστήματα. Προβλέπονται, επίσης, σφραγισμένα δικαστικά αρχεία, οπτικοακουστική καταγραφή και χρήση τεχνολογίας αλλοίωσης της φωνής.
Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι αυτή η εξαιρετική διαδικασία δεν θα αποφασίζεται απαραίτητα από ανεξάρτητο δικαστικό όργανο. Σύμφωνα με το Voicepk, την αρμοδιότητα χαρακτηρισμού των υποθέσεων θα έχει κυβερνητικά διορισμένος αξιωματούχος βαθμού 20, ο οποίος θα συντονίζει και τα ειδικά μέτρα ασφαλείας.
Με απλά λόγια, η εκτελεστική εξουσία αποκτά καθοριστικό λόγο στη διαμόρφωση μιας δικαστικής διαδικασίας από την οποία μπορεί να απουσιάζουν η διαφάνεια, ο δημόσιος έλεγχος και η ουσιαστική δυνατότητα υπεράσπισης.
«Η προστασία δεν δικαιολογεί την κατάργηση της δίκαιης δίκης»
Η κυβέρνηση του Παντζάμπ υπερασπίζεται το νομοσχέδιο υποστηρίζοντας ότι οι ανεπαρκείς μηχανισμοί προστασίας μαρτύρων, δικαστών και εισαγγελέων δυσχεραίνουν την καταδίκη μελών ένοπλων οργανώσεων.
Το πρόβλημα ασφαλείας είναι πραγματικό. Το Πακιστάν αντιμετωπίζει εκατοντάδες επιθέσεις από οργανώσεις όπως οι Πακιστανοί Ταλιμπάν και ο Απελευθερωτικός Στρατός του Μπαλουχιστάν, με θύματα στρατιωτικούς, αστυνομικούς και αμάχους.
Αυτό, όμως, δεν μπορεί να αποτελέσει άλλοθι για την κατάργηση θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Η Patricia Gossman, ανώτερο στέλεχος του τμήματος Ασίας της Human Rights Watch, τονίζει ότι η προστασία των μαρτύρων και των δικαστικών λειτουργών είναι απαραίτητη, αλλά δεν δικαιολογεί τη στέρηση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη.
Η προστασία ενός μάρτυρα μπορεί να επιτευχθεί με ειδικά μέτρα ασφαλείας. Η απόκρυψη, όμως, του δικαστή, του εισαγγελέα, των αποδεικτικών στοιχείων και ενδεχομένως του ίδιου του συνηγόρου από τον κατηγορούμενο δημιουργεί κάτι διαφορετικό: μια διαδικασία στην οποία ο πολίτης μπορεί να καταδικαστεί χωρίς να γνωρίζει πλήρως ποιος τον δικάζει και με ποια στοιχεία.
Ο φόβος για πολιτική εργαλειοποίηση
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εκπρόσωποι της αντιπολίτευσης προειδοποιούν ότι η ασάφεια του νομοσχεδίου αφήνει ανοιχτή την πόρτα για πολιτική κατάχρηση.
Δεν καθορίζεται με επαρκή ακρίβεια ποια περιστατικά θα χαρακτηρίζονται «ειδικές υποθέσεις ασφαλείας» ούτε τίθενται σαφή χρονικά όρια στην εφαρμογή των εξαιρετικών μέτρων. Έτσι, ένας μηχανισμός που παρουσιάζεται ως όπλο κατά της τρομοκρατίας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον πολιτικών αντιπάλων, δημοσιογράφων, ακτιβιστών ή ειρηνικών διαδηλωτών.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά και τη δυνατότητα άσκησης έφεσης. Εάν ο κατηγορούμενος και ο δικηγόρος του δεν έχουν πραγματική πρόσβαση στα στοιχεία, στις ταυτότητες των μαρτύρων και στον τρόπο συλλογής των αποδείξεων, πώς θα μπορούν να αμφισβητήσουν αποτελεσματικά μια καταδίκη;
Η Human Rights Watch υπενθυμίζει ότι οι πακιστανικές αρχές έχουν χρησιμοποιήσει και στο παρελθόν υπερβολικά διευρυμένες αντιτρομοκρατικές διατάξεις. Είχε αντιταχθεί στις σαρωτικές εξουσίες του διατάγματος «Protection of Pakistan» το 2014, ενώ το 2023 είχε καταγγείλει την αξιοποίηση κατηγοριών περί τρομοκρατίας εναντίον υποστηρικτών της αντιπολίτευσης που συμμετείχαν σε ειρηνικές διαδηλώσεις.
Η σύγκρουση με το Σύνταγμα και το διεθνές δίκαιο
Το Σύνταγμα του Πακιστάν κατοχυρώνει το δικαίωμα στη δίκαιη δίκη και στη νόμιμη διαδικασία. Παράλληλα, το Πακιστάν έχει κυρώσει το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, το οποίο προβλέπει δημόσια και δίκαιη ακροαματική διαδικασία ενώπιον ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου.
Το διεθνές δίκαιο επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τον αποκλεισμό του κοινού για λόγους εθνικής ασφάλειας. Δεν επιτρέπει, όμως, την ολοκληρωτική μυστικότητα ούτε τη στέρηση από τον κατηγορούμενο των πληροφοριών που χρειάζεται για να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έχει προειδοποιήσει ειδικά για τα δικαστήρια με «απρόσωπους» ή ανώνυμους δικαστές, κρίνοντας ότι τέτοιες πρακτικές, όταν συνδυάζονται με περιορισμούς στην υπεράσπιση, δεν ανταποκρίνονται στις βασικές αρχές ανεξαρτησίας και αμεροληψίας.
Η τρομοκρατία δεν αντιμετωπίζεται με τυφλή Δικαιοσύνη
Η Human Rights Watch δεν ζητεί να μείνουν απροστάτευτοι οι δικαστές και οι μάρτυρες. Ζητεί στοχευμένα μέτρα, βασισμένα σε πραγματικό και αποδεδειγμένο κίνδυνο, τα οποία θα υπόκεινται σε ανεξάρτητο έλεγχο.
Ο κατηγορούμενος πρέπει να μπορεί να αμφισβητεί τα στοιχεία, να εξετάζει τους μάρτυρες κατηγορίας, να επικοινωνεί εμπιστευτικά με τον δικηγόρο του και να ασκεί αποτελεσματικά έφεση. Χωρίς αυτές τις εγγυήσεις δεν υπάρχει δίκαιη δίκη, αλλά μια διοικητικά ελεγχόμενη διαδικασία καταδίκης.
Τα θύματα της τρομοκρατίας έχουν αναφαίρετο δικαίωμα στη δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη, όμως, δεν απονέμεται με ανώνυμους δικαστές, κρυφές αίθουσες και αποδεικτικά στοιχεία που δεν μπορεί να ελέγξει η υπεράσπιση.
Το Πακιστάν επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα υπαρκτό και αιματηρό πρόβλημα ασφαλείας. Εάν, όμως, στο όνομα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας καταργήσει τις εγγυήσεις του κράτους δικαίου, τότε δεν θα έχει νικήσει την τρομοκρατία. Θα έχει επιτρέψει στον φόβο να μετατρέψει τη Δικαιοσύνη σε εργαλείο της εξουσίας.