Μία από τις σημαντικότερες δικαστικές αναμετρήσεις στην ιστορία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αρχίζει στην Καλιφόρνια, με τη Meta να βρίσκεται αντιμέτωπη με συνασπισμό 29 αμερικανικών πολιτειών, οι οποίες κατηγορούν τη μητρική εταιρεία του Facebook και του Instagram ότι σχεδίασε τις πλατφόρμες της με τρόπο που ενθαρρύνει την παρατεταμένη και, κατά τους ενάγοντες, εθιστική χρήση από ανηλίκους.
Το οικονομικό διακύβευμα είναι τεράστιο. Οι πολιτείες διεκδικούν αποζημιώσεις και κυρώσεις που υπολογίζονται περίπου στα 193 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ δεν περιορίζονται στο χρηματικό σκέλος: ζητούν βαθιές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας του Facebook και του Instagram για τους ανήλικους χρήστες.
Η υπόθεση ξεκίνησε το 2023, όταν ο συνασπισμός των πολιτειών προσέφυγε κατά της Meta. Στη σημερινή δίκη την υπόθεση θα υποστηρίξουν τέσσερις πολιτείες που επιλέχθηκαν ως αντιπροσωπευτικές: Καλιφόρνια, Κολοράντο, Κεντάκι και Νιου Τζέρσεϊ.
Η έκβαση της δίκης ενδέχεται να έχει συνέπειες πολύ πέρα από τη συγκεκριμένη εταιρεία, καθώς στο επίκεντρο βρίσκεται ένα θεμελιώδες ερώτημα για ολόκληρη τη βιομηχανία των social media: μέχρι πού φτάνει η ευθύνη μιας τεχνολογικής πλατφόρμας για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν τα προϊόντα της παιδιά και έφηβοι;
Οι τρεις βασικές κατηγορίες
Οι εισαγγελείς των πολιτειών καλούνται να αποδείξουν ενώπιον των ενόρκων τρεις κεντρικούς ισχυρισμούς.
Πρώτον, ότι η Meta ενσωμάτωσε στο Facebook και κυρίως στο Instagram λειτουργίες σχεδιασμένες ώστε να συγκρατούν την προσοχή των εφήβων και να αυξάνουν τον χρόνο παραμονής τους στις εφαρμογές.
Δεύτερον, ότι η εταιρεία παραπλάνησε τους χρήστες και το ευρύτερο κοινό σχετικά με τους πιθανούς κινδύνους που συνεπάγεται η χρήση των πλατφορμών για τους ανηλίκους.
Και τρίτον, ότι συνέλεξε προσωπικά δεδομένα από παιδιά κάτω των 13 ετών χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων τους, κατά παράβαση της ομοσπονδιακής νομοθεσίας.
Η τελευταία κατηγορία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μεταφέρει μέρος της αντιπαράθεσης από το δυσκολότερο επιστημονικό ζήτημα του κατά πόσο τα social media προκαλούν «εθισμό» σε ένα περισσότερο συγκεκριμένο ζήτημα συμμόρφωσης με τους κανόνες προστασίας των προσωπικών δεδομένων των παιδιών.
«Το κάναμε με τις καπνοβιομηχανίες και τα οπιοειδή»
Ο γενικός εισαγγελέας του Κεντάκι Ράσελ Κόουλμαν έδωσε ήδη το στίγμα της στρατηγικής των πολιτειών, παραλληλίζοντας ευθέως την υπόθεση με δύο από τις μεγαλύτερες εταιρικές δικαστικές αναμετρήσεις των τελευταίων δεκαετιών στις ΗΠΑ.
Όπως δήλωσε, οι εισαγγελείς θα επιχειρήσουν να αποδείξουν ότι η Meta γνώριζε τις βλάβες που, κατά την κατηγορία, προκαλούνταν στους νέους αλλά επέλεξε να μην αντιμετωπίσει αποτελεσματικά το πρόβλημα επειδή αυτό ήταν οικονομικά πιο συμφέρον.
Ο Κόουλμαν συνέδεσε μάλιστα τη σημερινή μάχη με εκείνες εναντίον της καπνοβιομηχανίας τη δεκαετία του 1990 και των εταιρειών που βρέθηκαν στο επίκεντρο της αμερικανικής κρίσης των οπιοειδών.
Ο παραλληλισμός είναι πολιτικά ισχυρός, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες υποθέσεις είναι νομικά ταυτόσημες.
Πώς φτάνουν στα 193 δισ. δολάρια
Το εντυπωσιακότερο στοιχείο είναι το μέγεθος της οικονομικής απαίτησης.
Δεν υπάρχει κάποιος αμερικανικός νόμος που να προβλέπει αυτοτελώς «πρόστιμο 193 δισ. δολαρίων» για τη Meta.
Το ποσό προκύπτει από τη συσσώρευση δυνητικών παραβάσεων.
Οι νόμοι προστασίας των καταναλωτών των επιμέρους πολιτειών προβλέπουν χρηματικές κυρώσεις που μπορούν να κυμαίνονται από μερικές χιλιάδες έως δεκάδες χιλιάδες δολάρια ανά παράβαση.
Οι εισαγγελείς θεωρούν ως ξεχωριστή παράβαση κάθε περίπτωση ανηλίκου που επηρεάστηκε. Ειδικοί χρησιμοποίησαν εσωτερικά στοιχεία της Meta προκειμένου να υπολογίσουν πόσα παιδιά και έφηβοι χρησιμοποίησαν Facebook και Instagram από το 2012 στις 29 πολιτείες που συμμετέχουν στην προσφυγή.
Με αυτή τη μεθοδολογία η συνολική απαίτηση εκτοξεύεται περίπου στα 193 δισεκατομμύρια δολάρια.
Πρόκειται για ποσό συγκρίσιμο με τον ετήσιο κύκλο εργασιών της Meta και περίπου τριπλάσιο από τα ετήσια κέρδη της, σύμφωνα με τα στοιχεία που συνοδεύουν την υπόθεση.
Δεν σημαίνει ότι η Meta θα πληρώσει 193 δισ.
Ακόμη και μια ήττα της Meta δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η εταιρεία θα κληθεί να καταβάλει ολόκληρο το ποσό.
Οι πολιτείες μπορούν να τροποποιήσουν το ύψος των απαιτήσεών τους πριν από την ολοκλήρωση της διαδικασίας, ενώ τον τελικό λόγο για τις οικονομικές κυρώσεις θα έχει η ομοσπονδιακή δικαστής Ιβόν Γκονσάλες Ρότζερς.
Μεταξύ των παραγόντων που αναμένεται να συνεκτιμηθούν βρίσκεται και η δυνατότητα της εταιρείας να καταβάλει την αποζημίωση.
Ωστόσο, ακόμη και εάν το τελικό ποσό περιοριστεί δραστικά, μια καταδικαστική απόφαση θα μπορούσε να έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία λόγω του προηγουμένου που θα δημιουργούσε για τις ευθύνες των τεχνολογικών κολοσσών απέναντι στους ανήλικους χρήστες.
Η Meta απορρίπτει τον όρο «εθισμός»
Η Meta απαντά στις κατηγορίες με τρεις βασικούς άξονες υπεράσπισης.
Ως προς τον υποτιθέμενο εθιστικό χαρακτήρα των πλατφορμών, υποστηρίζει ότι ο «εθισμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης» δεν αναγνωρίζεται ως αυτοτελής διάγνωση στο βασικό διαγνωστικό εγχειρίδιο της αμερικανικής ψυχιατρικής και ότι η επιστημονική συζήτηση γύρω από το ζήτημα παραμένει ανοικτή.
Η εταιρεία αμφισβητεί έτσι την προσπάθεια να δημιουργηθεί μια απλή σχέση αιτίου και αποτελέσματος ανάμεσα στη χρήση μιας εφαρμογής και σε προβλήματα ψυχικής υγείας.
Υποστηρίζει ότι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι έφηβοι είναι πολυπαραγοντικές και «δεν μπορούν να αποδοθούν σε μία και μόνο εφαρμογή».
Η μεγάλη μάχη για τα παιδιά κάτω των 13 ετών
Στο ζήτημα της συλλογής δεδομένων, η Meta παραδέχεται ότι δεν εξασφάλιζε γονική συγκατάθεση για λογαριασμούς παιδιών κάτω των 13 ετών, υποστηρίζει όμως ότι η σχετική υποχρέωση δεν εφαρμόζεται στην περίπτωσή της με τον τρόπο που υποστηρίζουν οι εισαγγελείς.
Το επιχείρημά της είναι ότι οι όροι λειτουργίας των εφαρμογών απαγορεύουν εξαρχής τη δημιουργία λογαριασμού από παιδιά κάτω των 13 ετών.
Η εταιρεία υποστηρίζει ακόμη ότι όταν εντόπιζε τέτοιους λογαριασμούς τους διέγραφε και, συνεπώς, δεν είχε την απαιτούμενη κατά τον νόμο «ουσιαστική γνώση» ότι οι συγκεκριμένοι χρήστες ήταν παιδιά.
Οι πολιτείες θα επιχειρήσουν να αντικρούσουν ακριβώς αυτό το επιχείρημα, παρουσιάζοντας στοιχεία για το τι πραγματικά γνώριζε η Meta σχετικά με την παρουσία παιδιών στις πλατφόρμες της.
Οι «λογαριασμοί εφήβων»
Η Meta επικαλείται επίσης τις αλλαγές που έχει ήδη πραγματοποιήσει.
Τον Σεπτέμβριο του 2024 ανακοίνωσε τη δημιουργία ειδικών «λογαριασμών εφήβων», με πρόσθετους περιορισμούς και προστασίες για τους νεότερους χρήστες.
Οι πολιτείες θεωρούν ότι οι παρεμβάσεις αυτές ήρθαν πολύ αργά και δεν αντιμετωπίζουν το σύνολο των προβλημάτων που καταγγέλλονται.
Αυτό είναι πιθανό να αποτελέσει ένα ακόμη κομβικό σημείο της δίκης: εάν οι αλλαγές αποτελούν απόδειξη υπεύθυνης προσαρμογής της εταιρείας ή εάν, αντίθετα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν από την κατηγορία για να υποστηριχθεί ότι υπήρχαν τεχνικά διαθέσιμες λύσεις οι οποίες δεν εφαρμόστηκαν νωρίτερα.
Η προηγούμενη καταδίκη στο Λος Άντζελες
Η Meta προσέρχεται στη νέα αναμέτρηση έχοντας ήδη δεχθεί ένα σημαντικό δικαστικό πλήγμα.
Τον περασμένο χειμώνα εκδικάστηκε στο Λος Άντζελες υπόθεση έφηβης από την Καλιφόρνια, η οποία υποστήριζε ότι υπέστη βλάβη στην ψυχική της υγεία από τη χρήση των προϊόντων της εταιρείας.
Στη συγκεκριμένη υπόθεση η Meta καταδικάστηκε.
Η νέα δίκη, όμως, είναι διαφορετικής κλίμακας. Δεν αφορά πλέον την ατομική περίπτωση ενός χρήστη αλλά τις κατηγορίες 29 πολιτειών για τον συνολικό τρόπο σχεδιασμού και λειτουργίας των πλατφορμών απέναντι στους ανηλίκους.
Το προηγούμενο των καπνοβιομηχανιών
Η Meta χαρακτηρίζει την οικονομική απαίτηση των πολιτειών «πρωτοφανή στην ιστορία της προστασίας των καταναλωτών».
Και πράγματι, οι αριθμοί οδηγούν αναπόφευκτα σε συγκρίσεις με μία από τις ιστορικότερες εταιρικές διευθετήσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το 1998, οι τέσσερις μεγάλες αμερικανικές καπνοβιομηχανίες κατέληξαν σε ιστορικό συμβιβασμό με τις πολιτείες για τον τερματισμό των σχετικών αγωγών.
Στο πλαίσιο εκείνης της συμφωνίας έχουν καταβληθεί περισσότερα από 176 δισεκατομμύρια δολάρια μέσα σε 25 χρόνια, ενώ συνεχίζονται ετήσιες πληρωμές δισεκατομμυρίων.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι σημερινοί εισαγγελείς επαναφέρουν το προηγούμενο του καπνού. Η στρατηγική τους είναι να παρουσιάσουν την υπόθεση όχι απλώς ως μια διαφορά σχετικά με τις ρυθμίσεις ενός λογισμικού, αλλά ως ζήτημα εταιρικής ευθύνης απέναντι στη δημόσια υγεία και ιδιαίτερα απέναντι στα παιδιά.
Μια δίκη που αφορά ολόκληρο το μοντέλο των social media
Το πραγματικό διακύβευμα επομένως ξεπερνά κατά πολύ τα 193 δισ. δολάρια.
Στο δικαστήριο θα εξεταστεί ουσιαστικά το ίδιο το επιχειρηματικό μοντέλο της οικονομίας της προσοχής: ειδοποιήσεις, αλγόριθμοι προτάσεων, αδιάκοπη ροή περιεχομένου και άλλοι μηχανισμοί που επιδιώκουν να αυξάνουν τη συμμετοχή και τον χρόνο παραμονής του χρήστη.
Το κρίσιμο νομικό ερώτημα είναι εάν και υπό ποιες προϋποθέσεις τέτοιες πρακτικές μπορούν να θεωρηθούν παράνομες όταν εφαρμόζονται σε παιδιά και εφήβους.
Για τις 29 πολιτείες, η Meta γνώριζε περισσότερα από όσα παραδεχόταν δημοσίως και έθεσε την ανάπτυξη και τα κέρδη πάνω από την προστασία των ανηλίκων.
Για τη Meta, οι κατήγοροι επιχειρούν να μετατρέψουν ένα περίπλοκο κοινωνικό και επιστημονικό ζήτημα σε ευθύνη μιας συγκεκριμένης εταιρείας και ζητούν οικονομικές κυρώσεις χωρίς ιστορικό προηγούμενο.
Τώρα τον λόγο έχουν οι ένορκοι και η ομοσπονδιακή δικαιοσύνη.
Και η απόφαση μπορεί να καθορίσει όχι μόνο το τι θα πληρώσει η Meta, αλλά το πώς θα επιτρέπεται στο μέλλον στις μεγαλύτερες πλατφόρμες του κόσμου να σχεδιάζουν τα προϊόντα τους όταν στην άλλη πλευρά της οθόνης βρίσκεται ένα παιδί.
Η απόφαση μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη τη βιομηχανία των social media, καθώς θα κρίνει αν οι μηχανισμοί που αυξάνουν τον χρόνο παραμονής των ανηλίκων μπορούν να θεωρηθούν παράνομοι όταν εφαρμόζονται σε παιδιά και εφήβους.