Του Χρήστου Κωνσταντινίδη
Η εικόνα των τριών ηγετών των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας στο ίδιο τραπέζι στη Σεντζέν έχει από μόνη της γεωπολιτική αξία. Δεν χρειάζεται να βιαστούμε να μιλήσουμε για μια νέα Γιάλτα και για μοίρασμα του κόσμου σε σφαίρες επιρροής. Δεν προκύπτει κάτι τέτοιο από τα αποτελέσματα της συνάντησης. Προκύπτει, όμως, μια πραγματικότητα την οποία δύσκολα μπορεί να αγνοήσει κανείς. Οι μεγάλες δυνάμεις επιχειρούν να διαχειριστούν τις παγκόσμιες υποθέσεις μέσω της μεταξύ τους συνεννόησης, ανεξαρτήτως των διαφορών και των αντικρουόμενων συμφερόντων τους.
Και έχει ενδιαφέρον να δούμε όχι μόνο ποιοι κάθισαν σε αυτό το τραπέζι, αλλά κυρίως ποιοι απουσίαζαν.
Τα τέσσερα σημεία και οι δύο μεγάλοι απόντες
Η κοινή διακήρυξη των τριών ηγετών περιλαμβάνει τέσσερα βασικά σημεία: τη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, την αύξηση της προσφοράς πετρελαϊκών προϊόντων, τον περιορισμό της κατάχρησης δικαιοδοσίας από διεθνή δικαστήρια και τη δέσμευση για διάλογο σχετικά με τους πυρηνικούς κινδύνους.
Το παράδοξο είναι ότι σε μια διακήρυξη για την ειρήνη δεν υπάρχει ονομαστική αναφορά ούτε στην Ουκρανία ούτε στο Ιράν. Δηλαδή στα δύο μεγάλα πολεμικά μέτωπα που απασχολούν σήμερα την ανθρωπότητα.
Επίσης, παρά τις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί, δεν ανακοινώθηκε κάποια νέα συμφωνία για τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών.
Αυτό δείχνει ότι υπάρχουν περιθώρια συνεννόησης, αλλά οι διαφορές παραμένουν μεγάλες. Άλλο πράγμα η διαχείριση ενός ανταγωνισμού και άλλο η εξάλειψή του.
Το διπλωματικό κέρδος του Πούτιν
Αν επιχειρήσουμε να κάνουμε έναν πρώτο απολογισμό της συνάντησης, ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει κάθε λόγο να είναι ικανοποιημένος από όσα συνέβησαν στη Σεντζέν.
Έπειτα από χρόνια προσπαθειών της Δύσης να τον απομονώσει διεθνώς, ο Ρώσος πρόεδρος κάθεται στο ίδιο τραπέζι με τον Αμερικανό και τον Κινέζο ομόλογό του, εμφανιζόμενος ως ισότιμος συνομιλητής.
Κρατήστε μια σημαντική λεπτομέρεια από την κοινή διακήρυξη. Οι τρεις ηγέτες θέτουν ζήτημα σεβασμού της ασυλίας των κρατικών αξιωματούχων και αποφυγής της κατάχρησης δικαιοδοσίας από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.
Θυμίζουμε ότι εις βάρος του Πούτιν εκκρεμεί ένταλμα σύλληψης από το συγκεκριμένο δικαστήριο. Η διακήρυξη δεν ακυρώνει το ένταλμα, αλλά προσφέρει στον Ρώσο πρόεδρο ένα σημαντικό πολιτικό επιχείρημα.
Και όλα αυτά χωρίς να έχει ανακοινωθεί κάποια παραχώρηση της Μόσχας στο Ουκρανικό.
Ο Σι έφερε τους άλλους δύο στην έδρα του
Η Κίνα από την πλευρά της έστειλε ένα μήνυμα προς τη διεθνή κοινότητα. Έχει πλέον τη δυνατότητα να φιλοξενεί και να διαμορφώνει την ατζέντα συναντήσεων που αφορούν την παγκόσμια ασφάλεια.
Ο Σι Τζινπίνγκ δεν έχει κανέναν λόγο να επιθυμεί μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση των πολέμων. Η κινεζική οικονομία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στο διεθνές εμπόριο, στην απρόσκοπτη λειτουργία των θαλάσσιων οδών και στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Πεκίνο είναι διατεθειμένο να εγκαταλείψει τις διεκδικήσεις του στην Ταϊβάν ή να υποχωρήσει στον τεχνολογικό και εμπορικό ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ.
Η Κίνα θέλει σταθερότητα εκεί όπου εξυπηρετούνται τα συμφέροντά της και διατηρεί την πίεση εκεί όπου θεωρεί ότι μπορεί να αναβαθμίσει τη θέση της.
Η αντίληψη του Τραμπ για τον κόσμο
Ο Ντόναλντ Τραμπ δείχνει για άλλη μια φορά πως αντιλαμβάνεται τη διεθνή πολιτική. Προτιμά την απευθείας διαπραγμάτευση με τους ηγέτες των ισχυρών κρατών, παρά τις χρονοβόρες διαδικασίες των διεθνών οργανισμών.
Η προσέγγιση αυτή παραπέμπει στην παραδοσιακή πολιτική της ισορροπίας ισχύος. Οι μεγάλες δυνάμεις αναγνωρίζουν η μία την ισχύ της άλλης και επιχειρούν να βρουν πεδία συνεννόησης, προκειμένου να αποφύγουν μια καταστροφική μεταξύ τους σύγκρουση.
Το ερώτημα είναι τι περιθώρια διαπραγμάτευσης αφήνει αυτή η αντίληψη στα μικρότερα κράτη, όταν τα δικά τους συμφέροντα συγκρούονται με εκείνα των μεγάλων.
Αυτό είναι κάτι που πρέπει να μας προβληματίσει ιδιαίτερα στην Ελλάδα.
Η Ευρώπη στην κερκίδα
Πού ήταν η Ευρωπαϊκή Ένωση στη συγκεκριμένη συνάντηση;
Εδώ και χρόνια ακούμε συζητήσεις περί ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας, κοινής εξωτερικής πολιτικής και ευρωπαϊκού στρατού. Όταν, όμως, οι τρεις μεγάλες δυνάμεις κάθονται στο ίδιο τραπέζι και συζητούν για τη διεθνή ασφάλεια, την ενέργεια και τη μεταρρύθμιση των παγκόσμιων θεσμών, η Ευρώπη απουσιάζει.
Και μιλάμε για μια Ευρώπη που έχει στην αυλή της έναν πόλεμο, έχει υποστεί τις συνέπειες της ενεργειακής κρίσης και καλείται να δαπανήσει τεράστια ποσά για την ενίσχυση της άμυνάς της.
Διαθέτει οικονομική ισχύ, τεχνογνωσία και σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες σε επίπεδο κρατών. Δεν έχει καταφέρει, όμως, να μετατρέψει αυτά τα πλεονεκτήματα σε ενιαία γεωπολιτική ισχύ.
Η απουσία της από τη Σεντζέν δεν σημαίνει ότι έπαψε να αποτελεί σημαντικό διεθνή παράγοντα. Καταδεικνύει, ωστόσο, το πρόβλημα που αντιμετωπίζει όταν οι εξελίξεις καθορίζονται από την απευθείας συνεννόηση των μεγάλων δυνάμεων.
Τι πρέπει να καταλάβουμε στην Ελλάδα και την Κύπρο
Την ώρα που στην Ανατολική Μεσόγειο η Τουρκία επιχειρεί να επιβάλει τις διεκδικήσεις της μέσω της πολιτικής της «Γαλάζιας Πατρίδας», η συνάντηση στη Σεντζέν προσφέρεται για την εξαγωγή ορισμένων χρήσιμων συμπερασμάτων.
Το Διεθνές Δίκαιο αποτελεί βασικό εργαλείο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει την εθνική ισχύ, τη στρατιωτική αποτροπή και την ύπαρξη συγκεκριμένης εθνικής στρατηγικής.
Η Ελλάδα και η Κύπρος πρέπει να αξιοποιήσουν τη γεωγραφία τους, τις ενεργειακές προοπτικές της Ανατολικής Μεσογείου και τις στρατηγικές συνεργασίες τους, δημιουργώντας συνθήκες υπό τις οποίες η προάσπιση των ελληνικών και κυπριακών συμφερόντων θα εξυπηρετεί και τα συμφέροντα άλλων ισχυρών κρατών.
Δεν αρκεί να επικαλούμαστε την ιδιότητα του συμμάχου. Πρέπει να είμαστε χρήσιμοι ως σύμμαχοι και υπολογίσιμοι ως αντίπαλοι.
Η ιστορία έχει διδάξει ότι οι συμμαχίες δοκιμάζονται όταν αλλάζουν οι συσχετισμοί ισχύος και όταν μεταβάλλονται οι προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων.
Η Σεντζέν δεν ήταν μια νέα Γιάλτα. Ο κόσμος δεν μοιράστηκε μέσα σε μία συνάντηση, ούτε λύθηκαν οι μεγάλες διαφορές μεταξύ ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας. Διαπιστώσαμε, όμως, ότι οι τρεις πυρηνικές δυνάμεις έχουν τη βούληση να συνομιλούν απευθείας για ζητήματα που αφορούν ολόκληρο τον πλανήτη.
Το ζητούμενο για την Ελλάδα είναι να μη βρεθεί στη λάθος πλευρά του τραπεζιού. Να μη συζητούν, δηλαδή, άλλοι για τα δικά μας συμφέροντα χωρίς εμάς.