Μια βαθιά μετατόπιση στις ισορροπίες της Μέσης Ανατολής και της ευρασιατικής γεωπολιτικής περιγράφει η Γκονούλ Τολ στους New York Times, υποστηρίζοντας ότι η σχέση Τουρκίας–Ρωσίας, που οικοδομήθηκε μέσα από τον πόλεμο της Συρίας, βρίσκεται πλέον σε φάση αποδόμησης.
Πριν από περίπου μία δεκαετία, η συριακή κρίση λειτούργησε ως πεδίο συνεννόησης ανάμεσα στην Άγκυρα και τη Μόσχα, παρά το γεγονός ότι οι δύο χώρες βρίσκονταν τυπικά σε αντίπαλα στρατόπεδα. Η Τουρκία στήριζε τις αντικαθεστωτικές δυνάμεις εναντίον του Μπασάρ αλ Άσαντ, ενώ η Ρωσία ήταν ο βασικός στρατιωτικός και διπλωματικός προστάτης του καθεστώτος της Δαμασκού.
Παρά τις αντιθέσεις, οι δύο πλευρές κατέληξαν σε μια ιδιότυπη συνεννόηση. Η Μόσχα επέτρεψε στην Τουρκία να κινηθεί στρατιωτικά στη βόρεια Συρία, ελέγχοντας τότε τον συριακό εναέριο χώρο, ενώ η Άγκυρα περιόρισε τη βοήθεια προς τους αντάρτες. Ήταν ένας ωμός γεωπολιτικός διακανονισμός! Καμία πλευρά δεν εμπιστευόταν την άλλη, αλλά και οι δύο κέρδιζαν από τη μεταξύ τους ανοχή.
Για τον Βλαντιμίρ Πούτιν, η συνεργασία με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε διπλό όφελος. Από τη μία, εξασφάλιζε χώρο κινήσεων στη Συρία και στη Μέση Ανατολή. Από την άλλη, άνοιγε ρωγμές στη συνοχή της Δύσης, καθώς η Τουρκία, μέλος του ΝΑΤΟ, ανέπτυσσε ειδική σχέση με τη Ρωσία. Για τον Ερντογάν, η Μόσχα λειτουργούσε ως εναλλακτικός πόλος στήριξης σε μια περίοδο που οι σχέσεις του με τη Δύση και το ΝΑΤΟ ήταν τεταμένες.
Όμως ο πόλεμος στην Ουκρανία άλλαξε σταδιακά τους όρους του παιχνιδιού. Η Ρωσία, απομονωμένη από τη Δύση, άρχισε να εξαρτάται περισσότερο από την Τουρκία. Η Άγκυρα δεν υιοθέτησε τις δυτικές κυρώσεις, έγινε κόμβος για ρωσικό εμπόριο, επενδύσεις και ενεργειακές ροές, και έτσι απέκτησε μεγαλύτερο διαπραγματευτικό βάρος απέναντι στη Μόσχα.
Το πραγματικό σημείο καμπής, σύμφωνα με την ανάλυση της Γκονούλ Τολ, ήρθε μετά την εκδίωξη του Άσαντ από τη Συρία στα τέλη του 2024. Η Ρωσία, καθηλωμένη στο ουκρανικό μέτωπο, δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να τον σώσει. Αντίθετα, επιχείρησε να προσεγγίσει τη νέα προσωρινή ηγεσία της Συρίας υπό τον Άχμεντ αλ Σαράα, συνεχίζοντας παράλληλα την τροφοδοσία της χώρας με πετρέλαιο.
Η εικόνα ήταν αποκαλυπτική Η Μόσχα βρέθηκε να διαπραγματεύεται με ανθρώπους τους οποίους βομβάρδιζε επί χρόνια, ενώ η Τουρκία, που είχε στηρίξει τους αντάρτες, αναδείχθηκε σε κυρίαρχο παίκτη στη νέα συριακή πραγματικότητα.
Για την Άγκυρα, αυτή η εξέλιξη αποτελεί μεγάλη ευκαιρία. Η Τουρκία μπορεί να επανασυστήσει τον εαυτό της ως κρίσιμο σύμμαχο του ΝΑΤΟ, να αναπροσαρμόσει τη σχέση της με τη Ρωσία και ταυτόχρονα να βοηθήσει την Ουκρανία να ανοίξει δρόμους στη Μέση Ανατολή.
Χαρακτηριστική είναι η επίσκεψη του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στη Συρία τον περασμένο Απρίλιο, με τουρκικό κρατικό αεροσκάφος. Εκεί είχε συνομιλίες με τον Άχμεντ αλ Σαράα και τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, με αντικείμενο τη στρατιωτική και ενεργειακή συνεργασία.
Η Τουρκία συμμετέχει πλέον στην ανασυγκρότηση του συριακού στρατού, με στόχο τη δημιουργία μιας σύγχρονης δύναμης που θα ξεπεράσει δεκαετίες σοβιετικής επιρροής. Για την Ουκρανία, αυτό ανοίγει ένα νέο πεδίο δράσης: μπορεί να προσφέρει τεχνογνωσία στην αμυντική παραγωγή και στον πόλεμο με drones, εμπειρία που απέκτησε μέσα από τον πόλεμο με τη Ρωσία.
Η ίδια λογική επεκτείνεται και στον Κόλπο. Μετά τις επιθέσεις του Ιράν με drones Shahed-136, τα ίδια που χρησιμοποιεί η Ρωσία στην Ουκρανία, το Κίεβο επιχείρησε να αξιοποιήσει την πολεμική του εμπειρία. Ο Ζελένσκι έστειλε ομάδες αεράμυνας στο Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, επιχειρώντας να χτίσει νέους δεσμούς ασφαλείας.
Η Τουρκία, που διαθέτει ισχυρή στρατιωτική παρουσία και δεσμούς με τις μοναρχίες του Κόλπου, βλέπει την ουκρανική είσοδο στην περιοχή όχι ως απειλή, αλλά ως συμπλήρωμα της δικής της επιρροής. Με άλλα λόγια, η Άγκυρα μπορεί να χρησιμοποιήσει την ουκρανική τεχνογνωσία για να διευρύνει το πακέτο στρατιωτικής και τεχνολογικής συνεργασίας που προσφέρει στη Μέση Ανατολή.
Για τη Ρωσία, όμως, αυτή η μετατόπιση είναι σοβαρό πλήγμα. Η Μόσχα επένδυσε για χρόνια σε οικονομικούς και αμυντικούς δεσμούς με τις χώρες του Κόλπου. Τώρα βλέπει την Ουκρανία, με τουρκική διευκόλυνση, να αποκτά πρόσβαση σε χώρους όπου η ίδια είχε οικοδομήσει επιρροή.
Το συμπέρασμα της ανάλυσης είναι σαφές: η Τουρκία δεν ισορροπεί πια με τον ίδιο τρόπο ανάμεσα στη Ρωσία και το ΝΑΤΟ. Η ισορροπία γέρνει πλέον εις βάρος του Πούτιν. Η φθορά της ρωσικής ισχύος, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της απώλειας ερεισμάτων στη Συρία, έδωσε στην Άγκυρα μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.
Η Τουρκία δεν έγινε ξαφνικά φιλοδυτική από ιδεολογία. Κάνει αυτό που έκανε πάντα: εκμεταλλεύεται τα κενά ισχύος. Μόνο που αυτή τη φορά το κενό το αφήνει η Ρωσία. Και μέσα σε αυτό το κενό μπαίνουν η Τουρκία και, μαζί της, η Ουκρανία.