Το πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 ο κόσμος παρακολούθησε ζωντανά μία τραγωδία που μέχρι εκείνη τη στιγμή θα μπορούσε να ανήκει μόνο στη σφαίρα της κινηματογραφικής φαντασίας. Μέσα σε 102 λεπτά, οι Δίδυμοι Πύργοι του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου χτυπήθηκαν και κατέρρευσαν, το Πεντάγωνο δέχθηκε επίθεση και ένα τέταρτο αεροσκάφος συνετρίβη στην Πενσιλβάνια.
Οι επιθέσεις της Αλ Κάιντα άφησαν πίσω τους 2.977 νεκρούς, πέραν των 19 αεροπειρατών. Άνθρωποι από περισσότερες από 90 χώρες χάθηκαν στη Νέα Υόρκη, στο Πεντάγωνο και στο Σάνκσβιλ. Ανάμεσά τους βρίσκονταν εκατοντάδες πυροσβέστες, αστυνομικοί και διασώστες που έτρεξαν προς τα φλεγόμενα κτίρια, την ώρα που χιλιάδες άνθρωποι προσπαθούσαν να απομακρυνθούν.
Η 11η Σεπτεμβρίου δεν υπήρξε απλώς ένα τρομοκρατικό χτύπημα. Αποτέλεσε ιστορική τομή. Άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται την ασφάλεια, τη λειτουργία των υπηρεσιών πληροφοριών, τις αεροπορικές μετακινήσεις, τα προσωπικά δεδομένα, τον πόλεμο και τελικά την ίδια τη σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και τον φόβο.
Τα τέσσερα αεροσκάφη
Στις 8:46 το πρωί, η πτήση 11 της American Airlines προσέκρουσε στον Βόρειο Πύργο του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου.
Αρχικά, αρκετοί πίστεψαν ότι επρόκειτο για ένα τραγικό αεροπορικό δυστύχημα. Η ψευδαίσθηση διαλύθηκε 17 λεπτά αργότερα. Στις 9:03, η πτήση 175 της United Airlines χτύπησε τον Νότιο Πύργο, μπροστά στις κάμερες που ήδη μετέδιδαν ζωντανά τις εικόνες από τη Νέα Υόρκη.
Δεν υπήρχε πλέον αμφιβολία: οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν υπό συντονισμένη επίθεση.
Στις 9:37, η πτήση 77 της American Airlines προσέκρουσε στο Πεντάγωνο, το σύμβολο της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος. Λίγα λεπτά αργότερα, στις 9:59, κατέρρευσε ο Νότιος Πύργος. Ο Βόρειος Πύργος ακολούθησε στις 10:28.
Το τέταρτο αεροσκάφος, η πτήση 93 της United Airlines, συνετρίβη σε αγροτική περιοχή κοντά στο Σάνκσβιλ της Πενσιλβάνια στις 10:03. Επιβάτες και μέλη του πληρώματος, έχοντας πληροφορηθεί τηλεφωνικά όσα συνέβαιναν στη Νέα Υόρκη, επιχείρησαν να ανακτήσουν τον έλεγχο του αεροπλάνου από τους αεροπειρατές. Εκτιμάται ότι ο στόχος βρισκόταν στην Ουάσιγκτον, πιθανότατα το Καπιτώλιο.
Η ανείπωτη τραγωδία των διασωστών
Οι εικόνες των πυροσβεστών να ανεβαίνουν τις σκάλες των Πύργων ενώ οι εργαζόμενοι κατέβαιναν έμειναν ως ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα αυτοθυσίας της σύγχρονης ιστορίας.
Στις επιθέσεις σκοτώθηκαν 343 πυροσβέστες της Νέας Υόρκης, δεκάδες αστυνομικοί και μέλη υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Χιλιάδες ακόμη άνθρωποι εκτέθηκαν στη σκόνη και στα τοξικά υλικά που κάλυψαν το Μανχάταν μετά την κατάρρευση.
Γι’ αυτό και ο πραγματικός κατάλογος των θυμάτων δεν έκλεισε στις 11 Σεπτεμβρίου 2001. Διασώστες, εργαζόμενοι και κάτοικοι εξακολούθησαν για χρόνια να διαγιγνώσκονται με καρκίνους, αναπνευστικές παθήσεις και άλλα σοβαρά προβλήματα υγείας που συνδέθηκαν με την έκθεσή τους στο Σημείο Μηδέν.
Το πλήγμα στην αμερικανική παντοδυναμία
Η Αλ Κάιντα δεν επέλεξε τυχαία τους στόχους της. Οι Δίδυμοι Πύργοι συμβόλιζαν την οικονομική δύναμη των Ηνωμένων Πολιτειών. Το Πεντάγωνο τη στρατιωτική τους ισχύ. Ο πιθανός στόχος της πτήσης 93 στην Ουάσιγκτον θα αντιπροσώπευε την πολιτική εξουσία.
Για πρώτη φορά μετά το Περλ Χάρμπορ, οι Αμερικανοί ένιωσαν ότι το έδαφός τους δεν ήταν απρόσβλητο. Μόνο που αυτήν τη φορά ο αντίπαλος δεν ήταν ένα συμβατικό κράτος με στρατό, αεροπορία και σαφή σύνορα. Ήταν ένα διακρατικό τρομοκρατικό δίκτυο, ικανό να χρησιμοποιήσει την ανοιχτή δυτική κοινωνία και τις υποδομές της ως όπλα εναντίον της.
Η επίθεση αποκάλυψε σοβαρές αδυναμίες στον συντονισμό των αμερικανικών υπηρεσιών. Η Επιτροπή της 11ης Σεπτεμβρίου εξέτασε εκατομμύρια σελίδες εγγράφων και περισσότερους από 1.200 μάρτυρες, καταγράφοντας θεσμικές αστοχίες, κενά στην ανταλλαγή πληροφοριών και αδυναμία σύνθεσης των προειδοποιητικών ενδείξεων πριν από το χτύπημα.
Ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας»
Η απάντηση των ΗΠΑ ήταν άμεση και παγκόσμια. Ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους κήρυξε τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας», διατυπώνοντας ένα νέο στρατηγικό δόγμα: τα κράτη που φιλοξενούν ή υποστηρίζουν τρομοκρατικές οργανώσεις θα αντιμετωπίζονται ως εχθροί.
Τον Οκτώβριο του 2001 άρχισε η επέμβαση στο Αφγανιστάν, με στόχο την ανατροπή των Ταλιμπάν και τη διάλυση της Αλ Κάιντα. Ο Οσάμα μπιν Λάντεν σκοτώθηκε δέκα χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 2011, σε αμερικανική επιχείρηση στο Αμποταμπάντ του Πακιστάν.
Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, όμως, συνεχίστηκε επί δύο δεκαετίες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν το 2021 και οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία. Το αποτέλεσμα άφησε ένα οδυνηρό ερώτημα: μπορεί μία στρατιωτική υπερδύναμη να εξοντώσει τρομοκράτες, αλλά να αποτύχει στη δημιουργία ενός βιώσιμου κράτους;
Από την 11η Σεπτεμβρίου στο Ιράκ
Το 2003 οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέβαλαν στο Ιράκ, επικαλούμενες την υποτιθέμενη κατοχή όπλων μαζικής καταστροφής από το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν.
Δεν αποδείχθηκε επιχειρησιακή σύνδεση του Ιράκ με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ενώ τα αποθέματα όπλων μαζικής καταστροφής που παρουσιάστηκαν ως βασικός λόγος του πολέμου δεν βρέθηκαν.
Η ανατροπή του Σαντάμ διέλυσε την παλιά κρατική δομή του Ιράκ, άνοιξε τον δρόμο για αιματηρές συγκρούσεις, ενίσχυσε την επιρροή του Ιράν και δημιούργησε συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκαν νέες τζιχαντιστικές οργανώσεις. Από το χάος γεννήθηκε αργότερα το λεγόμενο Ισλαμικό Κράτος.
Αυτή είναι μία από τις πιο σκληρές ιστορικές ειρωνείες της μετα-11ης Σεπτεμβρίου εποχής: η προσπάθεια εξάλειψης της τρομοκρατίας προκάλεσε σε ορισμένες περιπτώσεις κενά εξουσίας που επέτρεψαν σε ακόμη αγριότερες οργανώσεις να εμφανιστούν.
Το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε για πρώτη φορά το Άρθρο 5
Μετά τις επιθέσεις, το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε για πρώτη και μοναδική μέχρι σήμερα φορά στην ιστορία του το Άρθρο 5 περί συλλογικής άμυνας. Η επίθεση εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών θεωρήθηκε επίθεση εναντίον ολόκληρης της Συμμαχίας.
Η απόφαση είχε τεράστια ιστορική σημασία. Το ΝΑΤΟ, το οποίο είχε δημιουργηθεί για την αντιμετώπιση της Σοβιετικής Ένωσης, άρχισε να αποκτά αποστολές πολύ πέρα από τα παραδοσιακά γεωγραφικά του όρια. Η τρομοκρατία αναδείχθηκε σε απειλή διεθνούς ασφάλειας και όχι απλώς σε ζήτημα αστυνομικής αντιμετώπισης.
Η εποχή της μαζικής επιτήρησης
Η 11η Σεπτεμβρίου άλλαξε ριζικά και την καθημερινότητα των πολιτών.
Οι έλεγχοι στα αεροδρόμια έγιναν αυστηρότεροι, οι υπηρεσίες πληροφοριών απέκτησαν μεγαλύτερες αρμοδιότητες και οι κυβερνήσεις επένδυσαν τεράστια ποσά σε τεχνολογίες παρακολούθησης, βιομετρικά δεδομένα και διασύνδεση βάσεων πληροφοριών.
Στις ΗΠΑ ψηφίστηκε ο Patriot Act, διευρύνοντας σημαντικά τις δυνατότητες των αρχών να παρακολουθούν επικοινωνίες και οικονομικές συναλλαγές. Η προστασία της εθνικής ασφάλειας έγινε το βασικό επιχείρημα για περιορισμούς και πρακτικές που πριν από τις επιθέσεις θα προκαλούσαν πολύ μεγαλύτερες αντιδράσεις.
Έτσι γεννήθηκε μία από τις κεντρικές αντιφάσεις της εποχής: πόση ελευθερία είναι διατεθειμένη να παραχωρήσει μία δημοκρατική κοινωνία για να αισθανθεί ασφαλής;
Γκουαντάναμο, βασανιστήρια και μυστικές φυλακές
Η μάχη κατά της τρομοκρατίας συνοδεύτηκε από πρακτικές που τραυμάτισαν τη διεθνή εικόνα της Δύσης.
Το στρατόπεδο κράτησης στο Γκουαντάναμο, οι καταγγελίες για βασανιστήρια, οι μυστικές φυλακές της CIA και οι έκτακτες μεταγωγές υπόπτων έθεσαν κρίσιμα ζητήματα νομιμότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η Δύση βρέθηκε να πολεμά έναν εχθρό που απέρριπτε τις δημοκρατικές αξίες, υιοθετώντας όμως σε ορισμένες περιπτώσεις μεθόδους ασύμβατες με τις ίδιες τις αρχές που ισχυριζόταν ότι υπερασπιζόταν.
Η τρομοκρατία πέτυχε έτσι κάτι περισσότερο από την πρόκληση ανθρώπινων απωλειών. Υποχρέωσε τις δυτικές κοινωνίες να δοκιμάσουν τα όρια των θεσμών τους υπό το βάρος του φόβου.
Η σύγκρουση μεταφέρθηκε στο εσωτερικό των κοινωνιών
Μετά το 2001, η απειλή της ισλαμιστικής τρομοκρατίας έπαψε να θεωρείται μακρινό ζήτημα. Οι επιθέσεις στη Μαδρίτη το 2004, στο Λονδίνο το 2005, στο Παρίσι το 2015, στις Βρυξέλλες, στη Νίκαια και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις έδειξαν ότι ο κίνδυνος είχε περάσει στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών.
Παράλληλα, αυξήθηκαν η καχυποψία, η ισλαμοφοβία και οι γενικεύσεις εις βάρος μουσουλμανικών κοινοτήτων. Το μεταναστευτικό, η ενσωμάτωση, η θρησκευτική ελευθερία και η ασφάλεια συνδέθηκαν πλέον σε μία εκρηκτική πολιτική συζήτηση.
Η 11η Σεπτεμβρίου επηρέασε εκλογές, ανέδειξε κόμματα και μετακίνησε την πολιτική ατζέντα προς την ασφάλεια, τον έλεγχο των συνόρων και την αντιμετώπιση της ριζοσπαστικοποίησης.
Γιατί άλλαξε πραγματικά ο κόσμος
Η 11η Σεπτεμβρίου άλλαξε τον κόσμο για πέντε βασικούς λόγους.
Πρώτον, απέδειξε ότι μία μη κρατική οργάνωση μπορούσε να προκαλέσει στρατηγικό πλήγμα σε μία υπερδύναμη. Η ισχύς δεν μετριόταν πλέον μόνο με άρματα, αεροσκάφη και πυρηνικά όπλα.
Δεύτερον, μετέτρεψε την τρομοκρατία από πρόβλημα δημόσιας τάξης σε αιτία πολέμου. Οι απαντήσεις δεν περιορίστηκαν σε συλλήψεις και δικαστικές διαδικασίες, αλλά περιέλαβαν εισβολές, κατοχές και ανατροπές καθεστώτων.
Τρίτον, καθιέρωσε την πρόληψη ως βασική αρχή ασφαλείας. Τα κράτη δεν περίμεναν πλέον να εκδηλωθεί η απειλή. Επιχείρησαν να την εντοπίσουν και να την εξουδετερώσουν εκ των προτέρων, ακόμη και με προληπτικά πλήγματα.
Τέταρτον, επιτάχυνε τη δημιουργία ενός παγκόσμιου μηχανισμού επιτήρησης. Τα προσωπικά δεδομένα, οι επικοινωνίες και οι μετακινήσεις αντιμετωπίστηκαν ως δυνητικές πηγές πληροφοριών.
Πέμπτον, εγκλώβισε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μακροχρόνιους πολέμους, οι οποίοι κόστισαν τεράστιους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους. Ενώ η Ουάσιγκτον ήταν στραμμένη στη Μέση Ανατολή, η Κίνα ενίσχυε σταθερά την οικονομική και στρατηγική της ισχύ και η Ρωσία προετοίμαζε την επιστροφή της ως αναθεωρητικής δύναμης.
Υπό αυτήν την έννοια, η 11η Σεπτεμβρίου δεν άλλαξε μόνο τη Μέση Ανατολή. Επηρέασε τη μετατόπιση του παγκόσμιου συσχετισμού δυνάμεων.
Η μνήμη απέναντι στον φόβο
Είκοσι πέντε χρόνια μετά, το αποτύπωμα της 11ης Σεπτεμβρίου παραμένει ενεργό. Βρίσκεται στους πολέμους που ακολούθησαν, στους ελέγχους των αεροδρομίων, στις αντιτρομοκρατικές νομοθεσίες, στη λειτουργία των υπηρεσιών πληροφοριών και στη μόνιμη συζήτηση για τα όρια ανάμεσα στην ασφάλεια και την ελευθερία.
Πάνω απ’ όλα, όμως, η ημέρα ανήκει στους 2.977 ανθρώπους που δολοφονήθηκαν. Στους πυροσβέστες και στους αστυνομικούς που ανέβηκαν στους Πύργους γνωρίζοντας τον κίνδυνο. Στους επιβάτες της πτήσης 93 που αντιστάθηκαν. Στις οικογένειες που ακόμη ζουν με την απουσία.
Η ιστορία της 11ης Σεπτεμβρίου δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ούτε για την καλλιέργεια μίσους ούτε για τη δικαιολόγηση κάθε κρατικής αυθαιρεσίας. Πρέπει να παραμένει προειδοποίηση για το τι μπορεί να προκαλέσει ο οργανωμένος φανατισμός — αλλά και για το πόσο εύκολα ο φόβος μπορεί να οδηγήσει ακόμη και τις ισχυρότερες δημοκρατίες σε λανθασμένες, ολέθριες αποφάσεις.
Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 υπήρξε η η ημέρα που έπεσαν οι Δίδυμοι Πύργοι. Ήταν όμως και η ημέρα κατά την οποία κατέρρευσε η βεβαιότητα ότι ο μεταψυχροπολεμικός κόσμος θα ήταν ασφαλέστερος, πιο σταθερός και περισσότερο ειρηνικός.