Την πλήρη κατάρρευση της άλλοτε στρατηγικής συμμαχίας Ισραήλ–Τουρκίας και τον κίνδυνο οι δύο χώρες να βρεθούν αντιμέτωπες στο στρατιωτικό πεδίο της Συρίας αναλύει εκτενές δημοσίευμα της ισραηλινής εφημερίδας Yedioth Ahronoth.
Ο αρθρογράφος Ιταμάρ Άιχνερ καταγράφει την πορεία των διμερών σχέσεων από τη στενή στρατιωτική και πληροφοριακή συνεργασία της δεκαετίας του 1990 μέχρι τη σημερινή σύγκρουση συμφερόντων. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη στρατηγική προσέγγιση του Ισραήλ με την Ελλάδα και την Κύπρο, την οποία η Άγκυρα αντιμετωπίζει ως προσπάθεια συγκρότησης αντίβαρου στην τουρκική ισχύ.
Ανώτερος Ισραηλινός αξιωματούχος αναγνώρισε, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ότι η συμμαχία με την Ελλάδα και την Κύπρο αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός «τείχους» απέναντι στην Τουρκία, στέλνοντας συγχρόνως το μήνυμα ότι θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο να μετατραπεί η αντιπαλότητα σε στρατιωτική σύγκρουση.
«Δεν βιαζόμαστε να τερματίσουμε την κρίση»
Η κρίση επιδεινώθηκε μετά το ισραηλινό πλήγμα στην αεροπορική βάση Αμπού αλ Ντουχούρ της Συρίας, την προειδοποίηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου προς την Τουρκία και το ένταλμα σύλληψης που εξέδωσε η Άγκυρα εναντίον του Ισραηλινού πρωθυπουργού.
«Δεν βιαζόμαστε ακριβώς να τελειώσουμε την κρίση με την Τουρκία. Αρκετά ανεχθήκαμε. Δοκιμάσαμε την καλή προσέγγιση, αλλά δεν λειτούργησε. Ο Ερντογάν δεν σταματά ποτέ να υποκινεί εναντίον μας», δήλωσε στην εφημερίδα Ισραηλινός αξιωματούχος ασφαλείας.
Κατά τον ίδιο, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διατηρεί προς το παρόν αποστάσεις και επιτρέπει στις δύο πλευρές «να εκτονώσουν την έντασή τους». Παραμένει, ωστόσο, ο φόβος απώλειας ελέγχου ή ενός λανθασμένου υπολογισμού που θα μπορούσε να οδηγήσει σε επικίνδυνη κλιμάκωση.
Ο Ισραηλινός αξιωματούχος εκτίμησε ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ανησυχεί περισσότερο από την ισραηλινή πλευρά, επειδή αντιλαμβάνεται τα όρια της αντιπαράθεσης. «Ολόκληρη η Μέση Ανατολή γνωρίζει ότι το Ισραήλ είναι η ισχυρότερη χώρα της περιοχής», ανέφερε, προσθέτοντας ότι ο Τούρκος πρόεδρος συνεχίζει τις ύβρεις και τις συγκρίσεις με τον Χίτλερ, αλλά καταλαβαίνει ότι δεν μπορεί να τραβήξει άλλο το σχοινί.
Όταν ισραηλινά μαχητικά εκπαιδεύονταν στην Τουρκία
Η σημερινή εικόνα απέχει δραματικά από τη δεκαετία του 1990, όταν Ισραήλ και Τουρκία οικοδόμησαν μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές συνεργασίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τον Φεβρουάριο του 1996 οι δύο χώρες υπέγραψαν συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας, η οποία προέβλεπε ανταλλαγή πληροφοριών και τεχνογνωσίας, κοινές ασκήσεις και αμοιβαία πρόσβαση σε λιμένες. Λίγους μήνες αργότερα, ισραηλινά F-16 εκπαιδεύονταν στον τουρκικό εναέριο χώρο.
Η συνεργασία απέκτησε και ισχυρή βιομηχανική διάσταση. Το Ισραήλ ανέλαβε, έναντι περίπου 650 εκατ. δολαρίων, τον εκσυγχρονισμό 54 τουρκικών F-4 Phantom, ενώ συμμετείχε σε προγράμματα για μαχητικά F-5, άρματα μάχης M-60, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πυραυλικά συστήματα και μέσα έγκαιρης προειδοποίησης.
Το δημοσίευμα θυμίζει ακόμη ότι δυτικές αναφορές είχαν αποδώσει στη Μοσάντ ρόλο στον εντοπισμό και τη σύλληψη του ηγέτη του PKK Αμπντουλάχ Οτσαλάν στην Κένυα το 1999. Το Ισραήλ είχε διαψεύσει τις πληροφορίες, αλλά η κυκλοφορία τους αποτύπωνε το βάθος που θεωρούνταν ότι είχε αποκτήσει η συνεργασία των δύο κρατών.
Η επίσκεψη Ερντογάν στο Ισραήλ
Ακόμη και μετά την άνοδό του στην εξουσία, το 2003, ο Ερντογάν δεν έσπευσε να διακόψει τις σχέσεις με το Ισραήλ. Το 2005 πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στη χώρα, συναντήθηκε με τον τότε πρωθυπουργό Αριέλ Σαρόν και επισκέφθηκε το μνημείο του Ολοκαυτώματος Γιαντ Βασέμ.
Σύμφωνα με Ισραηλινούς διπλωμάτες, μετά την επίσκεψη ενισχύθηκαν τόσο οι διπλωματικές όσο και οι οικονομικές σχέσεις. Εξετάστηκαν μεγάλα ενεργειακά και υποδομικά σχέδια, ανάμεσά τους η μεταφορά ισραηλινού φυσικού αερίου μέσω Τουρκίας προς την Ευρώπη.
Η Άγκυρα είχε αναλάβει ακόμη και μεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Συρία. Το 2008 πραγματοποιήθηκαν τέσσερις γύροι έμμεσων συνομιλιών με τουρκική διαμεσολάβηση, ενώ ο Ερντογάν είχε επιχειρήσει να βοηθήσει στην επιστροφή των λειψάνων του Ισραηλινού κατασκόπου Έλι Κοέν και στις επαφές για την απελευθέρωση του Γκιλάντ Σαλίτ από τη Χαμάς.
Από το Νταβός στο «Μαβί Μαρμαρά»
Η σταδιακή ρήξη άρχισε να γίνεται εμφανής μετά τον Δεύτερο Πόλεμο του Λιβάνου και εντάθηκε με την ισραηλινή επιχείρηση στη Γάζα στα τέλη του 2008.
Καθοριστική στιγμή αποτέλεσε το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός τον Ιανουάριο του 2009, όταν ο Ερντογάν συγκρούστηκε δημοσίως με τον τότε πρόεδρο του Ισραήλ Σιμόν Πέρες και αποχώρησε από τη σκηνή. Το περιστατικό τον ανέδειξε σε ήρωα για μεγάλο μέρος της τουρκικής και αραβικής κοινής γνώμης, αλλά τραυμάτισε βαριά τις σχέσεις με το Ισραήλ.
Η κρίση κορυφώθηκε τον Μάιο του 2010, όταν ισραηλινές δυνάμεις κατέλαβαν το πλοίο «Μαβί Μαρμαρά», το οποίο συμμετείχε σε στολίσκο με προορισμό τη Γάζα. Δέκα Τούρκοι πολίτες έχασαν τη ζωή τους και αρκετοί Ισραηλινοί στρατιώτες τραυματίστηκαν.
Η Άγκυρα υποβάθμισε δραστικά τις διπλωματικές σχέσεις, απέσυρε τον πρέσβη της και περιόρισε τη συνεργασία ασφαλείας. Η στρατηγική συμμαχία της δεκαετίας του 1990 είχε ουσιαστικά τελειώσει.
Η 7η Οκτωβρίου ολοκλήρωσε τη ρήξη
Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες αποκατάστασης των σχέσεων, η εμπιστοσύνη δεν επανήλθε ποτέ πλήρως. Το 2013, με παρέμβαση του Μπαράκ Ομπάμα, ο Νετανιάχου ζήτησε συγγνώμη από τον Ερντογάν για την αιματηρή κατάληξη της επιχείρησης στο «Μαβί Μαρμαρά».
Το 2016 συμφωνήθηκε η καταβολή αποζημίωσης 20 εκατ. δολαρίων στις οικογένειες των θυμάτων και οι διπλωματικές σχέσεις αποκαταστάθηκαν σε επίπεδο πρέσβεων. Νέα προσπάθεια προσέγγισης έγινε το 2022, με την επίσκεψη του Ισραηλινού προέδρου Ισαάκ Χέρτσογκ στην Τουρκία.
Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου και ο πόλεμος στη Γάζα ανέτρεψαν οριστικά το κλίμα. Ο Ερντογάν υιοθέτησε εξαιρετικά σκληρή γραμμή εναντίον του Ισραήλ, ενώ συνέχισε να αντιμετωπίζει τη Χαμάς ως νόμιμο τμήμα του παλαιστινιακού αγώνα.
Το Ισραήλ, από την πλευρά του, κατηγορεί την Τουρκία ότι επιτρέπει σε στελέχη της Χαμάς να αναπτύσσουν πολιτική και υλικοτεχνική δραστηριότητα στο τουρκικό έδαφος.
Τον Μάιο του 2024 η Άγκυρα διέκοψε όλες τις εισαγωγές και εξαγωγές με το Ισραήλ, μέχρι να επιτευχθεί μόνιμη κατάπαυση του πυρός στη Γάζα και να διασφαλιστεί η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας. Η απόφαση έπληξε έναν από τους τελευταίους πυλώνες που διατηρούσαν όρθιες τις διμερείς σχέσεις, καθώς το εμπόριο ανερχόταν μέχρι τότε σε δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως.
Το επικίνδυνο μέτωπο της Συρίας
Το νέο και πλέον επικίνδυνο κεφάλαιο ανοίγεται στη Συρία. Μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, η Τουρκία διεύρυνε σημαντικά την παρουσία της και τη στήριξή της προς τη νέα κυβέρνηση του Αλ Τζολάνι.
Σύμφωνα με τη Yedioth Ahronoth, η Τουρκία ελέγχει πλέον περίπου το 5% του συριακού εδάφους, ενώ το Ισραήλ περίπου το 0,1%. Η αυξανόμενη τουρκική στρατιωτική παρουσία προκαλεί έντονη ανησυχία στην Ιερουσαλήμ, η οποία δεν θέλει να δει τουρκικές δυνάμεις και οπλικά συστήματα να εγκαθίστανται κοντά στα βόρεια σύνορά της.
Η αντιπαράθεση έφτασε σε νέα επίπεδα μετά το ισραηλινό πλήγμα στη βάση Αμπού αλ Ντουχούρ. Το Ισραήλ υποστήριξε ότι υπήρχε απειλή συνδεόμενη με τουρκικές προθέσεις για τη συγκεκριμένη εγκατάσταση, κάτι που η Άγκυρα αρνήθηκε.
Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να δημιουργήσει μηχανισμό αποτροπής συγκρούσεων, ενώ το Αζερμπαϊτζάν μεσολαβεί για τη μείωση της έντασης. Από τον Απρίλιο του 2025 το Μπακού έχει φιλοξενήσει συνομιλίες ανάμεσα σε τουρκικές και ισραηλινές αντιπροσωπείες, με επικεφαλής τον αρχηγό της τουρκικής ΜΙΤ Ιμπραήμ Καλίν και τον τότε σύμβουλο Εθνικής Ασφαλείας του Ισραήλ Τζάχι Χανέγκμπι.
Οι δύο πλευρές είχαν συμφωνήσει στη δημιουργία ανοικτής τηλεφωνικής γραμμής ανάμεσα στις Ένοπλες Δυνάμεις τους, ώστε να αποτρέπονται περιστατικά στη Συρία, ιδιαίτερα μεταξύ των Πολεμικών Αεροποριών. Ο μηχανισμός λειτούργησε για ένα διάστημα, αλλά σταδιακά ατόνησε.
Η Ελλάδα και η Κύπρος στο νέο στρατηγικό τοπίο
Η επιδείνωση των ισραηλινοτουρκικών σχέσεων έστρεψε το Ισραήλ προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Η συνεργασία επεκτάθηκε στην ασφάλεια, την ενέργεια και τις υποδομές, δημιουργώντας μια νέα στρατηγική αρχιτεκτονική στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα αντιμετωπίζει τη συγκεκριμένη σύμπραξη ως προσπάθεια περιορισμού της τουρκικής επιρροής. Από την άλλη πλευρά, η προοπτική ενός αγωγού που θα μετέφερε ισραηλινό φυσικό αέριο μέσω Τουρκίας προς την Ευρώπη έχει χάσει πλέον την πολιτική της βιωσιμότητα.
Η εικόνα είναι απολύτως διαφορετική από εκείνη της δεκαετίας του 1990: η Τουρκία δεν θεωρείται πλέον από το Ισραήλ γέφυρα προς την Ευρώπη και τον μουσουλμανικό κόσμο, αλλά δύναμη με την οποία μπορεί να βρεθεί σε άμεση σύγκρουση συμφερόντων.
Η Ουάσιγκτον κρατά το κλειδί
Η Yedioth Ahronoth καταλήγει ότι η επόμενη φάση της κρίσης δεν αφορά πλέον μόνο τη Γάζα ή την Ιερουσαλήμ. Περνά μέσα από τη Συρία, όπου Ισραήλ και Τουρκία επιχειρούν στο ίδιο στρατιωτικό θέατρο, έχοντας αντιτιθέμενα συμφέροντα.
Για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια, οι δύο χώρες δεν περιορίζονται σε διπλωματικές κατηγορίες και δημόσιες αντιπαραθέσεις. Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος ένα λάθος, ένας εσφαλμένος υπολογισμός ή η απουσία αποτελεσματικών διαύλων επικοινωνίας να οδηγήσουν σε άμεση στρατιωτική εμπλοκή.
Κατά την ισραηλινή εφημερίδα, οι Ηνωμένες Πολιτείες καλούνται να λειτουργήσουν ως η δύναμη που θα περιορίσει την ένταση. Το κλειδί για το αν η κρίση θα αποκλιμακωθεί ή θα περάσει στο επόμενο, πολύ πιο επικίνδυνο επίπεδο, βρίσκεται πλέον στα χέρια της Ουάσιγκτον.