Γράφει ο Ταξίαρχος ε.α. Νικόλαος Μπόχτης
Στη Γερμανία, η θεσμοθέτηση του νέου μοντέλου στρατιωτικής υπηρεσίας (WDModG) έχει προκαλέσει αντιδράσεις μεταξύ των νέων που εκφράστηκαν και στις πρόσφατες διαδηλώσεις, καθώς επαναφέρει υποχρεωτικές διαδικασίες καταγραφής και αξιολόγησης των ανδρών, διατηρώντας τον εθελοντικό χαρακτήρα της υπηρεσίας, με δυνατότητα μελλοντικής ενεργοποίησης υποχρεωτικής στράτευσης.
Στην Ελλάδα από 9 έως 13 Νοεμβρίου χιλιάδες νέοι της 2026 Δ΄ ΕΣΣΟ, καλούνται να εκπληρώσουν τη στρατιωτική τους υποχρέωση, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην επάνδρωση και στην ενίσχυση της επιχειρησιακής ικανότητας των Μονάδων του Ελληνικού Στρατού.
Ωστόσο, η θητεία αποτελεί σημαντική πρόκληση για αυτούς, ιδιαίτερα υπό τις σημερινές κοινωνικές συνθήκες, καθώς συνεπάγεται οικονομικό και επαγγελματικό κόστος καθώς και σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση, τα οποία απαιτούν έμπρακτη αναγνώριση από την Πολιτεία.
Η μεταρρυθμιστική προσπάθεια του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας αποτελεί σημαντική αφετηρία για τον εκσυγχρονισμό της στρατιωτικής θητείας προς τη σωστή κατεύθυνση. Σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε να εξεταστεί η συμπλήρωσή της με επιπλέον μέτρα κοινωνικής, οικονομικής και ασφαλιστικής αναγνώρισης της προσφοράς των οπλιτών θητείας .
Ορκωμοσία ανδρών 2026 Γ΄ ΕΣΣΟ. Πηγή:ΓΕΣ
Το πολυδιάστατο κόστος της θητείας
Οικονομική επιβάρυνση
Η οικονομική επιβάρυνση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες των στρατευμένων. Παρά την πρόσφατη αύξηση της μηνιαίας αποζημίωσης, αυτή εξακολουθεί να υπολείπεται των πραγματικών αναγκών. Τα έξοδα μετακίνησης και οι καθημερινές ανάγκες επιβαρύνουν τις οικογένειες, ιδιαίτερα εκείνες με χαμηλά εισοδήματα.
Παράλληλα, η απομάκρυνση από την αγορά εργασίας και η διακοπή της ακαδημαϊκής πορείας συνεπάγονται απώλεια εισοδήματος καθώς και επαγγελματικών ευκαιριών. Η θητεία αναστέλλει συχνά την πιο κρίσιμη περίοδο επαγγελματικής και οικονομικής αυτονόμησης, δημιουργώντας σημαντικό κόστος ευκαιρίας.
Σωματική επιβάρυνση
Εξίσου σοβαρή είναι και η σωματική καταπόνηση. Οι υπηρεσίες ασφαλείας, η στρατιωτική εκπαίδευση, η διαταραχή του ύπνου και ο μη επαρκής χρόνος ανάπαυσης, επηρεάζουν τη φυσική αντοχή, τη συγκέντρωση και την λειτουργική ικανότητα του οπλίτη.
Επιπλέον η υπηρεσιακή εμπειρία αλλά και επιστημονικές έρευνες καταδεικνύουν την υιοθέτηση ανθυγιεινών συνηθειών στο στρατιωτικό περιβάλλον.
Η διδακτορική έρευνα της Βασιλικής Ρόκα (2009), σε 1.350 άνδρες του Πολεμικού Ναυτικού, κατέγραψε κάπνισμα στο 54,9% των συμμετεχόντων. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι το 47,7% των καπνιστών δήλωσε πως αύξησε το κάπνισμα κατά τη διάρκεια της θητείας. Καταγράφηκαν επίσης προβληματικές διατροφικές συνήθειες, κατανάλωση αλκοόλ και ζητήματα σωματικής δραστηριότητας.
Αντίστοιχα, μελέτη των Μαζοκοπάκης και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε στο Military Medicine (2003), σε 274 μέλη πληρώματος ελληνικού πολεμικού πλοίου, διαπίστωσε ότι το 59,5% ήταν καπνιστές, ενώ το 33,1% των καπνιστών είχε αρχίσει τη συνήθεια μετά την ένταξή του στο Πολεμικό Ναυτικό.
Ψυχολογική επιβάρυνση
Οι στρεσογόνοι παράγοντες της στρατιωτικής ζωής ενδέχεται να αποτελέσουν το έναυσμα για ανάπτυξη ψυχοπαθολογίας. Η απομάκρυνση από την οικογένεια, η οικονομική ανασφάλεια, η προσαρμογή στη στρατιωτική πειθαρχία και οι αυξημένες υπηρεσιακές απαιτήσεις μπορούν να λειτουργήσουν σωρευτικά, ιδιαίτερα σε άτομα με προϋπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα. Άγχος ,δυσπροσαρμοστικότητα, κατάθλιψη, κρίσεις πανικού και διατροφικές διαταραχές αναφέρονται σε διάφορες μελέτες.
Η μελέτη της Ψυχιατρικής Κλινικής του 414 Στρατιωτικού Νοσοκομείου Ειδικών Νοσημάτων (414 ΣΝΕΝ), των Χασιροπούλου, Σιούτη, Μουγιάκου και Δημητρακόπουλου, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ψυχιατρική το 2019, εξέτασε 139 περιστατικά στρατιωτών που νοσηλεύθηκαν την περίοδο 2017-2018. Το 53% των νοσηλειών πραγματοποιήθηκε κατά τους δύο πρώτους μήνες της θητείας.
Επιπλέον, μελέτη των Δημητρακόπουλου και συνεργατών, με συμμετοχή ερευνητών του 414 ΣΝΕΝ και δημοσίευση στο Psychological Medicine (2018), εξέτασε 186 περιστατικά πρώτου ψυχωτικού επεισοδίου σε στρατεύσιμους. Διαπιστώθηκε ότι η συχνότητα εμφάνισης ήταν τουλάχιστον 4,5 φορές υψηλότερη κατά τον πρώτο μήνα κατάταξης σε σύγκριση με κάθε άλλον μήνα.
Τα στοιχεία αφορούν κλινικά περιστατικά και όχι το σύνολο των υπηρετούντων. Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη έγκαιρης διάγνωσης, πρόληψης και παρέμβασης.
Ισότητα υποχρεώσεων ανδρών και γυναικών
Τα παραπάνω καταδεικνύουν τις δυσχέρειες της στρατιωτικής ζωής η οποία στην Ελλάδα είναι υποχρεωτική μόνο για τους άνδρες και εθελοντική για τις γυναίκες. Η πρόσφατη αξιόλογη προσπάθεια του ΥΕΘΑ αποτέλεσε σημαντικό βήμα και ουσιαστική πρόκληση αφού κατετάγησαν εθελοντικά 72 γυναίκες ως οπλίτες θητείας .
Το Συμβούλιο της Επικρατείας(ΣτΕ) έχει δεχθεί ως συνταγματικά ανεκτή την υποχρεωτική στράτευση των ανδρών, στο πλαίσιο των επιτακτικών αναγκών της Εθνικής άμυνας και της συνταγματικής υποχρέωσης συμβολής στην υπεράσπιση της Πατρίδας. Η αποδοχή του ισχύοντος συστήματος, ωστόσο, δεν αποκλείει τη δυνατότητα του νομοθέτη να εξετάσει αντισταθμιστικά μέτρα και νέες μορφές συμμετοχής στην άμυνα.
Αντίστοιχα, ο Ν. 2913/2001, με το άρθρο 6, αποτέλεσε σημαντική θεσμική εξέλιξη, καθώς προέβλεψε την εισαγωγή ανδρών και γυναικών στις στρατιωτικές σχολές, καταργώντας προηγούμενους περιορισμούς φύλου. Παράλληλα, διατηρήθηκαν ειδικές απαιτήσεις φυσικής καταλληλόλητας ανάλογα με τις επιχειρησιακές τους απαιτήσεις ενώ έχουν καταργηθεί και οι περιορισμοί ποσόστωσης λόγω φύλου.
Η αντίφαση είναι εμφανής στη σημερινή στελέχωση των Ενόπλων Δυνάμεων. Αφενός οι Ελληνίδες είναι ικανές ως Αξιωματικοί και Υπαξιωματικοί να υπηρετούν ως χειριστές αεροσκαφών-ελικοπτέρων, οδηγοί αρμάτων μάχης, στις Ειδικές Δυνάμεις, στο Πολεμικό Ναυτικό και να ασκούν διοικητικά καθήκοντα, αμειβόμενες και εξελισσόμενες υπηρεσιακά σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, όπως και οι άνδρες συνάδελφοί τους. Αφετέρου δεν είναι υποχρεωμένες να υπηρετούν ως οπλίτες θητείας .
Παρόλο που η στρατιωτική θητεία για τις γυναίκες παραμένει προαιρετική στην πλειονότητα των κρατών, η υποχρεωτική στράτευση για αυτές παρουσιάζει αυξητική τάση παγκοσμίως, με αρκετές χώρες να αναπροσαρμόζουν τη νομοθεσία λόγω των γεωπολιτικών εξελίξεων. Οι πλέον προηγμένες χώρες της Ευρώπης (Δανία, Νορβηγία, Σουηδία) εφαρμόζουν κοινούς όρους στράτευσης και για τα δυο φύλα.
Γυναίκες Αξιωματικοί και Οπλίτες του Νορβηγικού Στρατού. Πηγή:forsvaret.no
Αντισταθμιστικά μέτρα
Η υποχρεωτική στρατιωτική υπηρεσία αποτελεί δημόσια υποχρέωση, η οποία συνεπάγεται πραγματικό ατομικό και οικογενειακό κόστος και η Πολιτεία καλείται να εξετάσει ένα δίκαιο σύστημα αντιστάθμισης αυτού του κόστους. Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσαν να εξετασθούν :
Ασφαλιστική αναγνώριση χωρίς οικονομική επιβάρυνση: Ο χρόνος υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας να αναγνωρίζεται ως πραγματικός συντάξιμος χρόνος, χωρίς εξαγορά από τον ασφαλισμένο, με κάλυψη των αντίστοιχων ασφαλιστικών εισφορών από τον κρατικό προϋπολογισμό, μέσω ειδικής νομοθετικής ρύθμισης του Ν1358/1983.Το παραπάνω δεν έχει μόνο ηθική υπόσταση αλλά και πρακτική αφού αποτελεί σημαντικό κόστος για τους ασφαλισμένους.
Μοριοδότηση ΑΣΕΠ:Η θεσμοθέτηση αντικειμενικής μοριοδότησης για την εκπλήρωση της υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας σε διαδικασίες προσλήψεων του Δημοσίου μέσω ΑΣΕΠ, με κριτήρια που διασφαλίζουν την ισότητα, την αναλογικότητα και την αξιοκρατία.
Επιπλέον αύξηση της μηνιαίας αποζημίωσης: Η πρόσφατη αύξηση από 8,8 ευρώ σε 50 έως 100 ευρώ αξιολογείται θετικά όμως δεν καλύπτει το σύνολο των αναγκών.Επιπλέον αύξηση κατά τις εορτές των Χριστουγέννων-Πάσχα αλλά και κατά την συμμετοχή σε ασκήσεις ή τις μετακινήσεις εκτός των οργανικών Μονάδων(εκτός έδρας) , θα συμβάλλει στον περιορισμό της οικονομικής επιβάρυνσης των στρατευμένων και στην ενίσχυση του ηθικού.
Η εφαρμογή των παραπάνω μέτρων προϋποθέτει δημοσιονομική αποτίμηση, προσδιορισμό των πηγών χρηματοδότησης και σταδιακή υλοποίηση.
Διαπιστώσεις-Συμπεράσματα
Η Ελληνική κοινωνία διαχρονικά εμπιστεύεται τις Ένοπλες Δυνάμεις ως τον πλέον αξιόπιστο θεσμό, όμως τα στοιχεία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας καταδεικνύουν τη σοβαρή πρόκληση που αντιμετωπίζει το σύστημα υποχρεωτικής στράτευσης αφού περισσότεροι από 36.000 ανυπότακτοι καταγράφονται σωρευτικά.
Παράλληλα, προβληματισμό προκαλεί η κοινωνική αντίληψη που σε ορισμένες περιπτώσεις αναπτύσσεται, όταν η αποφυγή της στρατιωτικής υποχρέωσης προβάλλεται ως ένδειξη οικονομικής ή κοινωνικής ισχύος. Δεν μπορεί η συνέπεια στην εκπλήρωση του καθήκοντος προς την Πατρίδα να μετατρέπεται σε μειονέκτημα για όσους υπηρετούν, ενώ η αποφυγή της υποχρέωσης να αντιμετωπίζεται ως προσωπικό «κατόρθωμα».
Επιπλέον η διαφορετική αντιμετώπιση ανδρών και γυναικών ως προς την υποχρέωση στρατιωτικής υπηρεσίας δημιουργεί ένα ζήτημα θεσμικής ισότητας, το οποίο αξίζει να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα των σύγχρονων επιχειρησιακών αναγκών και της ισότιμης συμμετοχής των πολιτών στην εθνική άμυνα με την αναγκαία κοινωνική και πολιτική συναίνεση . Η επανεξέταση αυτή δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη την εξίσωση όλων των μορφών στρατιωτικής υπηρεσίας, αλλά τη διαμόρφωση ενός σύγχρονου πλαισίου ισότιμης συνεισφοράς στην εθνική άμυνα, με βάση τις επιχειρησιακές ανάγκες, τις ικανότητες και τις προβλέψεις του Συντάγματος.
Σε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον που απαιτεί τη μέγιστη δυνατή αποτρεπτική ισχύ, η μεταρρυθμιστική προσπάθεια που ήδη ξεκίνησε το ΥΠΕΘΑ για τη θητεία αξιολογείται θετικά, όμως εκτιμάται ότι οι πρόσθετες παρεμβάσεις που προαναφέρθηκαν θα συμβάλλουν στην επιτυχία της .
Η συζήτηση για τον εκσυγχρονισμό της στρατιωτικής θητείας δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στις υποχρεώσεις των στρατευμένων και στις επιχειρησιακές απαιτήσεις αλλά να αποτελέσει ευκαιρία για διακομματική επεξεργασία προτάσεων σχετικά με την αντισταθμιστική αναγνώριση όσων υπηρετούν την Πατρίδα.Η εκπλήρωση της στρατιωτικής υποχρέωσης δεν πρέπει να αποτελεί προσωπική θυσία χωρίς θεσμικό αντίκρισμα.
Ο σεβασμός σε όσους υπηρετούν την Πατρίδα αμισθί είναι προϋπόθεση κοινωνικής δικαιοσύνης και ουσιαστικό στοιχείο της Εθνικής αμυντικής ισχύος. Παράλληλα, η υποχρεωτική στράτευση μόνο των ανδρών αποτελεί ζήτημα θεσμικής ισότητας που αξίζει να επανεξεταστεί με γνώμονα τις σύγχρονες ανάγκες της Εθνικής Άμυνας.
ΠΗΓΕΣ
Σύνταγμα της Ελλάδος. Άρθρο 4 παρ. 2 και 6: Ισότητα των Ελλήνων και υποχρέωση συνεισφοράς στην άμυνα της Πατρίδας.
Συμβούλιο της Επικρατείας. Νομολογία σχετικά με τη συνταγματική ανεκτότητα της υποχρεωτικής στράτευσης των ανδρών και την εθνική αμυντική υποχρέωση.
Νόμος 2913/2001, ΦΕΚ Α΄ 102/23.05.2001, άρθρο 6: Εισαγωγή ανδρών και γυναικών στις στρατιωτικές σχολές και ρυθμίσεις προκαταρκτικώνεξετάσεων.
https://www.e-nomothesia.gr/kat-enoples-dynameis/n-2913-2001.html
Νόμος 1358/1983, ΦΕΚ Α΄ 64/24.05.1983, όπως ισχύει: Αναγνώριση και εξαγορά του χρόνου στρατιωτικής υπηρεσίας για ασφαλιστικούς και συνταξιοδοτικούς σκοπούς.
Νόμος 4387/2016, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει: Ρυθμίσεις για την αναγνώριση πλασματικών χρόνων ασφάλισης.
Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (2025). Παρουσίαση για τη μεταρρύθμιση της στρατιωτικής θητείας και την υφιστάμενη κατάσταση. Στοιχεία για τους ανυπότακτους και τις απαλλαγές Ι/5.
Chasiropoulou, C., Siouti, N., Mougiakos, T. & Dimitrakopoulos, S. (2019). The diathesis-stress model in the emergence of major psychiatric disorders during military service. Psychiatriki, 30(4), 291–298.
https://doi.org/10.22365/jpsych.2019.304.291
Dimitrakopoulos, S., Vitoratou, S., Mougiakos, T., Bogeas, N., Giotakos, O., van Os, J. & Stefanis, N. C. (2018). Steinberg and Durell (1968) revisited: Increased rates of First Episode Psychosis following military induction in Greek Army Recruits. Psychological Medicine, 48(5), 728–736.
https://doi.org/10.1017/S0033291717002276
Ρόκα, Β. (2009). Διερεύνηση παραγόντων κινδύνου στρατεύσιμων θητείας Πολεμικού Ναυτικού και συσχέτισή τους με υγιεινά πρότυπα διαβίωσης. Διδακτορική διατριβή.
https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/26963
Mazokopakis, E. E., Vlachonikolis, I. G. & Lionis, C. D. (2003). Smoking behavior of Greek warship personnel. Military Medicine, 168(11),929–933.
https://doi.org/10.1093/milmed/168.11.929
Άρθρο DEUTSCHE WELLE για την στράτευση των γυναικών:https://www.dw.com/en/which–countries–require–military–service–for–women/a-72151079