Ένα νέο παρασκηνιακό σχέδιο για την επίλυση του Κυπριακού, το οποίο επιχειρεί να γεφυρώσει τη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με τις τουρκικές απαιτήσεις περί δύο χωριστών κρατών, φέρεται να επεξεργάζεται ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.
Επιμέλεια: Χρήστος Κωνσταντινίδης
Σύμφωνα με δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας The Independent, η προσωπική απεσταλμένη του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ για την Κύπρο, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, εργάζεται πάνω σε ένα πλαίσιο αρκετά ασαφές και ευέλικτο, ώστε η ελληνοκυπριακή πλευρά να μπορεί να το χαρακτηρίσει ομοσπονδία και η τουρκοκυπριακή συνομοσπονδία.
Η εφημερίδα περιγράφει την προσέγγιση αυτή ως σκόπιμη «δημιουργική ασάφεια», μέσω της οποίας τα Ηνωμένα Έθνη φέρονται να αναζητούν διέξοδο από το αδιέξοδο των τελευταίων 52 ετών.
Ωστόσο, εκπρόσωπος της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Λονδίνο ξεκαθάρισε ότι, μέχρι στιγμής, δεν έχει υποβληθεί επίσημη πρόταση του ΟΗΕ προς τις δύο πλευρές, χαρακτηρίζοντας τις ιδέες που κυκλοφορούν περισσότερο υποθετικές παρά ολοκληρωμένο σχέδιο.
Δύο πολιτείες και μία περιορισμένη κεντρική δομή
Στην καρδιά του υπό διαμόρφωση σχεδίου, σύμφωνα πάντα με την Independent, βρίσκεται η δημιουργία δύο συνιστώντων κρατών με πολιτική ισότητα και μεγάλη αυτονομία στην καθημερινή διακυβέρνηση.
Η κεντρική κυβέρνηση θα διαθέτει δραστικά περιορισμένες αρμοδιότητες. Οι περισσότερες εξουσίες θα ασκούνται χωριστά από τις δύο πλευρές, ενώ στην κοινή δομή θα παραμείνουν μόνο εκείνοι οι τομείς που δεν μπορούν να λειτουργήσουν αυτόνομα.
Το σχέδιο προβλέπει ένα μικρό κοινό υπουργικό συμβούλιο, αποτελούμενο από περίπου πέντε ή έξι υπουργεία, μεταξύ των οποίων:
- το υπουργείο Εξωτερικών,
- το υπουργείο Άμυνας,
- το υπουργείο Εσωτερικών και Ιθαγένειας,
- το υπουργείο Οικονομικών,
- και το υπουργείο Ευρωπαϊκών Υποθέσεων.
Δεν προβλέπεται, κατά τις ίδιες πληροφορίες, ένα ισχυρό ομοσπονδιακό κράτος με εκτεταμένες αρμοδιότητες, αλλά μία χαλαρή κεντρική δομή η οποία θα συντονίζει τις απολύτως αναγκαίες κοινές λειτουργίες.
Αυτό ακριβώς είναι και το στοιχείο που δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ένα τέτοιο μοντέλο θα αποτελεί πραγματική ομοσπονδία ή μία συνομοσπονδιακή κατασκευή που θα νομιμοποιεί και θα παγιώνει τη σημερινή διχοτόμηση.
Εκ περιτροπής προεδρία και τουρκοκυπριακή θετική ψήφος
Στο πολιτειακό σκέλος, η Independent αναφέρει ότι εξετάζεται η συγκρότηση ενός εκ περιτροπής προεδρικού συμβουλίου, του οποίου θα ηγούνται οι δύο κοινοτικοί ηγέτες.
Η αναλογία άσκησης της προεδρίας θα μπορούσε να είναι δύο προς ένα ή τρία προς ένα υπέρ της ελληνοκυπριακής πλευράς.
Αντί ενός άμεσα εκλεγμένου ομοσπονδιακού κοινοβουλίου, προτείνεται ένα κοινό ανώτατο σώμα στο οποίο θα συμμετέχουν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι βουλευτές.
Παράλληλα, φέρεται να εξετάζεται η απαίτηση τουλάχιστον μίας καθοριστικής θετικής ψήφου Τουρκοκύπριου υπουργού στις αποφάσεις του κοινού υπουργικού συμβουλίου.
Η πρόβλεψη αυτή παρουσιάζεται ως ασφαλιστική δικλείδα για την πολιτική ισότητα των δύο κοινοτήτων, μπορεί όμως να εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα σημεία τριβής. Η ελληνοκυπριακή πλευρά έχει επανειλημμένα εκφράσει ανησυχία ότι μία τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να λειτουργεί ως μόνιμος μηχανισμός βέτο και παράλυσης του κράτους.
Οι βασικές διαφορές παραμένουν βαθιές: η τουρκική και η τουρκοκυπριακή πλευρά έχουν προωθήσει λύση δύο κρατών, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία επιμένει σε λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, χωρίς μόνιμη τουρκική στρατιωτική παρουσία και χωρίς ανεξέλεγκτα δικαιώματα βέτο.
Επιστροφή των Βαρωσίων ως αντάλλαγμα
Ως βασικό αντάλλαγμα για την αναγνώριση της πολιτικής ισότητας και της διευρυμένης αυτονομίας της τουρκοκυπριακής πλευράς, το δημοσίευμα αναφέρει ότι θα απαιτηθούν σημαντικές εδαφικές παραχωρήσεις.
Πρώτη και σημαντικότερη εμφανίζεται η επιστροφή της περίκλειστης περιοχής των Βαρωσίων στην Αμμόχωστο, η οποία παραμένει εγκαταλελειμμένη από την τουρκική εισβολή του 1974.
Η επιστροφή των Βαρωσίων θα αποτελούσε το πρώτο βήμα μιας μεταβατικής περιόδου δύο ή τριών ετών. Στο ίδιο διάστημα θα μπορούσαν να ακολουθήσουν πρόσθετες εδαφικές αναπροσαρμογές και η σταδιακή εφαρμογή των υπόλοιπων τμημάτων της συμφωνίας.
Από τουρκοκυπριακής πλευράς θα επιδιωκόταν, σε αντάλλαγμα, η προώθηση των αποκαλούμενων «τριών D»:
- απευθείας εμπόριο,
- απευθείας πτήσεις,
- απευθείας διεθνείς επαφές.
Θα εξεταζόταν επίσης η χαλάρωση περιορισμών από την Τουρκία και η πρόσβαση κυπριακών πλοίων και αεροσκαφών σε τουρκικά λιμάνια και αεροδρόμια.
ΝΑΤΟϊκή φόρμουλα αντί Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αναφορά του δημοσιεύματος στο σύστημα εγγυήσεων του 1960.
Σύμφωνα με την Independent, ο ΟΗΕ φέρεται να εξετάζει την αντικατάσταση του σημερινού καθεστώτος, στο οποίο εγγυήτριες δυνάμεις είναι η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, με μία φόρμουλα συνδεδεμένη με το ΝΑΤΟ.
Το νέο σύστημα ασφαλείας θα μπορούσε να περιλαμβάνει μία μικρή πολυεθνική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο.
Η Κυπριακή Δημοκρατία ζητά την απομάκρυνση των τουρκικών στρατευμάτων, τα οποία θεωρεί στρατό κατοχής. Η τουρκοκυπριακή πλευρά, αντιθέτως, υποστηρίζει ότι η τουρκική στρατιωτική παρουσία αποτελεί αναγκαία εγγύηση ασφαλείας.
Η πιθανή εμπλοκή του ΝΑΤΟ αποτελεί ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα, καθώς η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι μέλος της Συμμαχίας, ενώ η Τουρκία θα μπορούσε να αποκτήσει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία ενός τέτοιου μηχανισμού.
Το ζήτημα αποκτά πρόσθετη γεωπολιτική σημασία λόγω των δύο βρετανικών κυρίαρχων βάσεων στο Ακρωτήρι και στη Δεκέλεια, οι οποίες αποτελούν κρίσιμες υποδομές για τις βρετανικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή. Οι βάσεις έχουν βρεθεί στο επίκεντρο των πρόσφατων συζητήσεων για την ασφάλεια της Κύπρου και τη στρατηγική παρουσία του Λονδίνου στην Ανατολική Μεσόγειο.
Φυσικό αέριο και ευρωτουρκικές σχέσεις στο παζάρι
Το δημοσίευμα υποστηρίζει ακόμη ότι η συνολική συμφωνία θα μπορούσε να συνδεθεί με την αξιοποίηση των κοιτασμάτων φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου.
Παράλληλα, το Κυπριακό φέρεται να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πακέτο σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσαν να περιληφθούν:
- η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης ΕΕ–Τουρκίας,
- η διευκόλυνση του ευρωπαϊκού εμπορίου με την τουρκοκυπριακή πλευρά,
- η άρση τουρκικών περιορισμών,
- η ενεργειακή συνεργασία,
- και η συνολική βελτίωση των ευρωτουρκικών σχέσεων.
Η σύνδεση της λύσης του Κυπριακού με τα ανταλλάγματα που ζητά η Άγκυρα από τις Βρυξέλλες δείχνει ότι το ζήτημα αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως διακοινοτική διαφορά, αλλά ως τμήμα ενός πολύ ευρύτερου γεωπολιτικού παζαριού.
Πιο ευέλικτος ο Ερχιουρμάν – Επιφυλακτικός ο Χριστοδουλίδης
Κατά την Independent, η αλλαγή ηγεσίας στα Κατεχόμενα έχει δημιουργήσει ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Ο προηγούμενος Τουρκοκύπριος ηγέτης, Ερσίν Τατάρ, υποστήριζε ανοικτά, με την πλήρη στήριξη της Άγκυρας, την αναγνώριση δύο ανεξάρτητων κρατών.
Ο νέος ηγέτης, Τουφάν Ερχιουρμάν, εμφανίζεται περισσότερο διατεθειμένος να συζητήσει ένα χαλαρό ομοσπονδιακό ή συνομοσπονδιακό πλαίσιο, υπό την προϋπόθεση ότι θα κατοχυρώνονται η πολιτική ισότητα, η αυτονομία και η διεθνής παρουσία των Τουρκοκυπρίων.
Ο ίδιος υποστήριξε ότι δεν υπάρχει κάποιο ολοκληρωμένο σχέδιο, αλλά μόνο ιδέες που βρίσκονται υπό συζήτηση. Δήλωσε επίσης ότι κύριο μέλημά του είναι τα δικαιώματα, η ισότητα, η ασφάλεια και η διεθνής σύνδεση των Τουρκοκυπρίων.
Από την άλλη πλευρά, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, παρουσιάζεται περισσότερο επιφυλακτικός, καθώς βρίσκεται αντιμέτωπος με έντονες εσωτερικές πολιτικές πιέσεις και με τον κίνδυνο ένα υπερβολικά χαλαρό μοντέλο να εκληφθεί ως συγκαλυμμένη διχοτόμηση.
Λευκωσία: Δεν υπάρχει επίσημη πρόταση
Παρά τις λεπτομέρειες που παρουσιάζει η βρετανική εφημερίδα, ο αναπληρωτής ύπατος αρμοστής της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Λονδίνο, Σπύρος Μιλτιάδης, κράτησε σαφείς αποστάσεις.
Όπως ανέφερε, εξ όσων γνωρίζει, δεν έχει κατατεθεί επίσημη πρόταση του ΟΗΕ στην οποία έχουν κληθεί να απαντήσουν οι δύο πλευρές.
Τόνισε ότι οι ιδέες που κυκλοφορούν φαίνονται περισσότερο υποθετικές παρά τμήμα ενός συγκεκριμένου σχεδίου και υπογράμμισε ότι οποιαδήποτε ουσιαστική πρόοδος πρέπει να επιτευχθεί μέσω της καθιερωμένης διαδικασίας υπό τον ΟΗΕ και εντός του συμφωνημένου πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών.
Η επισήμανση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η μέχρι σήμερα συμφωνημένη βάση των συνομιλιών είναι η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία και όχι η συνομοσπονδία ή η λύση δύο κρατών.
Η «δημιουργική ασάφεια» κρύβει μεγάλους κινδύνους
Το πλαίσιο που περιγράφει η Independent επιχειρεί να δώσει σε κάθε πλευρά τη δυνατότητα να παρουσιάσει τη συμφωνία με διαφορετικό τρόπο στο εσωτερικό της.
Για τους Ελληνοκυπρίους θα μπορούσε να εμφανιστεί ως μία μορφή επανενωμένης ομοσπονδιακής Κύπρου. Για τους Τουρκοκυπρίους και την Άγκυρα θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως αναγνώριση δύο πολιτικά ισότιμων κρατικών οντοτήτων με ελάχιστη κοινή εξουσία.
Αυτή ακριβώς η ασάφεια, όμως, μπορεί να αποτελέσει τόσο το εργαλείο επίτευξης μιας συμφωνίας όσο και την αιτία της μελλοντικής κατάρρευσής της.
Η Κύπρος έχει ήδη γνωρίσει αλλεπάλληλες αποτυχημένες προσπάθειες λύσης. Το Σχέδιο Ανάν απορρίφθηκε το 2004 από τη μεγάλη πλειονότητα των Ελληνοκυπρίων, ενώ οι διαπραγματεύσεις στο Κραν Μοντανά κατέρρευσαν το 2017 χωρίς συμφωνία για την ασφάλεια, τις εγγυήσεις, τα στρατεύματα και τη λειτουργία του κράτους.
Το νέο δημοσίευμα δείχνει ότι οι διεθνείς διαμεσολαβητές αναζητούν μία λύση έξω από τις παραδοσιακές φόρμουλες. Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, είναι εάν πρόκειται για ένα ρεαλιστικό πλαίσιο επανένωσης ή για μία κατασκευή που θα μετατρέψει την κατοχή και τη διχοτόμηση σε μία νέα, διεθνώς αποδεκτή κανονικότητα.