Του Ταμέρ Τσιλιντζίρ
Αύριο, Κυριακή 23 Αυγούστου 2026, στην Ιερά Μονή Παναγίας Σουμελά, στον δήμο Ματσούκας της Τραπεζούντας, θα τελεστεί ξανά ορθόδοξη θεία λειτουργία.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με ανακοίνωσή του στις 2 Ιουλίου, γνωστοποίησε ότι οι αρμόδιες τουρκικές αρχές έδωσαν τις απαραίτητες άδειες και ότι στις 23 Αυγούστου, με αφορμή την απόδοση της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο ορθόδοξο λειτουργικό ημερολόγιο, θα τελεστεί στη Σουμελά αρχιερατική θεία λειτουργία. Της λειτουργίας θα προεξάρχει ο Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως κ. Βαρνάβας. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, την ίδια ημέρα, θα βρίσκεται στα ερείπια της ιστορικής Μονής Παναγίας Φανερωμένης, στο Καπίδαγ (Κύζικος).
Στην πραγματικότητα, το Πατριαρχείο είχε υποβάλει αίτημα για τις 15 Αυγούστου. Διότι η 15η Αυγούστου είναι μία από τις σημαντικότερες εορτές του ορθόδοξου κόσμου, αφιερωμένη στην Παναγία, και αποτελεί την ιστορική μεγάλη πανήγυρη της Σουμελά.
Ωστόσο δεν δόθηκε άδεια για τις 15 Αυγούστου· η λειτουργία μετατέθηκε για τις 23 Αυγούστου. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του τουρκικού Τύπου, αυτό συνδέεται με το γεγονός ότι η 15η Αυγούστου εορτάζεται ως επέτειος της υπαγωγής της Τραπεζούντας στην οθωμανική κυριαρχία, το 1461.
Η διαμάχη, όμως, δεν σταμάτησε εκεί.
Ο πρόεδρος του παραρτήματος Τραπεζούντας της συνδικαλιστικής συνομοσπονδίας Türkiye Kamu-Sen, Τζοσκούν Ντιλμπέρ, με δήλωσή του στις 21 Αυγούστου ζήτησε την ακύρωση και της λειτουργίας της 23ης Αυγούστου. Ισχυρίστηκε ότι η λειτουργία είναι «παράνομη» και δήλωσε ότι η μετάθεση της ημερομηνίας από τις 15 στις 23 Αυγούστου δεν αλλάζει τίποτα ως προς τη θέση τους.
Μέσα ακριβώς σε αυτή τη διαμάχη, αξίζει να θυμηθούμε μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία της Σουμελά, που έρχεται από περίπου πεντακόσια χρόνια πριν.
Πρωταγωνιστής της ιστορίας: ο Σελίμ Α’, ο επονομαζόμενος «Αδυσώπητος» (Yavuz).
Ήθελε ο Σελίμ Α’ να γκρεμίσει τη Σουμελά;
Ο Μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος Φιλιππίδης, στο μεγάλο του έργο Ἡ Ἐκκλησία Τραπεζοῦντος, που εκδόθηκε το 1933, αφηγείται εκτενώς την ιστορία της Μονής Σουμελά.
Στη σελίδα 477 της έκδοσης, ο λόγος έρχεται στον Σελίμ Α’.
Σύμφωνα με τη μοναστηριακή παράδοση που καταγράφει ο Χρύσανθος, ο Σελίμ, πριν ακόμη ανέβει στον οθωμανικό θρόνο, την εποχή που βρισκόταν στην Τραπεζούντα ως σεχζαντές (πρίγκιπας-διάδοχος), έρχεται για κυνήγι στο όρος Μελά.
Αντικρίζει τη Σουμελά.
Σύμφωνα με την παράδοση, διατάζει τους στρατιώτες του να γκρεμίσουν τη μονή.
Ακριβώς όμως εκείνη τη στιγμή, το σώμα του παραλύει.
Ο Σελίμ πιστεύει ότι αυτό είναι τιμωρία για την πράξη του. Ζητά συγχώρεση από την Παναγία και πίνει από το νερό που στάζει από τον βράχο της μονής και θεωρείται αγιασμένο.
Στη συνέχεια θεραπεύεται.
Ο Χρύσανθος καταγράφει και τη συνέχεια της παράδοσης: όταν αργότερα ο Σελίμ ανεβαίνει στον οθωμανικό θρόνο, αλλάζει στάση απέναντι στη Σουμελά! Επικυρώνει τα παλαιά προνόμιά της, καλύπτει τη στέγη του ναού με χαλκό και στέλνει στη μονή πολύτιμα κανδήλια. Ο Χρύσανθος γράφει ότι ήταν πέντε τον αριθμό και ότι, την εποχή που εκείνος έγραφε, τα τρία βρίσκονταν ακόμη στη μονή.
Εδώ αξίζει να σταθούμε λίγο.
Αυτή η ιστορία της παράλυσης και της θαυματουργής θεραπείας δεν αποτελεί ιστορικό τεκμήριο. Είναι ένας μοναστηριακός θρύλος. Και ο ίδιος ο Χρύσανθος τον καταγράφει ως παράδοση.
Επομένως δεν μπορεί κανείς να γράψει ιστορία λέγοντας «ο Σελίμ Α’ επιχείρησε σίγουρα να γκρεμίσει τη Σουμελά και η Παναγία τον παρέλυσε».
Το να πετάξουμε όμως την ιστορία στα σκουπίδια δεν είναι ιστοριογραφία. Διότι το πότε και το γιατί λέγεται ένας θρύλος δείχνει πώς μια κοινωνία θυμάται το παρελθόν της.
Και η κεντρική ιδέα αυτού του θρύλου είναι απόλυτα ξεκάθαρη: ο ηγεμόνας που θέλησε να αγγίξει τη Σουμελά, τελικά μετατρέπεται στον ηγεμόνα που την προστατεύει.
Υπάρχει ιστορική πραγματικότητα πίσω από τον θρύλο;
Εδώ ακριβώς ξεκινά το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της υπόθεσης.
Δεν μπορούμε να επιβεβαιώσουμε το θαύμα του θρύλου. Γνωρίζουμε όμως ότι η Σουμελά συνέχισε να υπάρχει στην οθωμανική περίοδο και ότι υπήρχαν νομικές σχέσεις ανάμεσα στους ηγεμόνες και στη μονή.
Ο Τούρκος ιστορικός τέχνης Σεμαβί Εϊτζέ, στην εκτενή μελέτη του για τη Σουμελά που δημοσιεύτηκε το 1966 στο περιοδικό Belleten, αναφέρει ότι, μετά την υπαγωγή της Τραπεζούντας στην οθωμανική διοίκηση, οι Οθωμανοί σουλτάνοι διατήρησαν τα παλαιά δικαιώματα της μονής, της παραχώρησαν προνόμια και της έστειλαν δώρα.
Ο Εϊτζέ γράφει επίσης ότι δύο κηροπήγια που βρίσκονται στη Σουμελά είναι γνωστά ως δώρο του Σελίμ Α’, και ότι, σύμφωνα με τις πηγές, υπάρχει και φιρμάνι του Μωάμεθ Β’ που αναγνωρίζει τα δικαιώματα της μονής.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτο είναι ότι η ίδια ιστορική εικόνα περιγράφεται και στην επίσημη σελίδα της Μονής Σουμελά στο Müze.gov.tr, την ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Στην επίσημη παρουσίαση του μουσείου αναφέρεται ρητά: «Και όταν οι ανατολικές ακτές του Εύξεινου Πόντου πέρασαν στην τουρκική κυριαρχία, τα δικαιώματα της Σουμελά διατηρήθηκαν».
Η ίδια επίσημη σελίδα αναφέρει ότι ο Σελίμ Α’ δώρισε στη Σουμελά δύο μεγάλα κηροπήγια, και ότι ο Μωάμεθ Β’ ο Πορθητής εξέδωσε φιρμάνι για να μην πειραχθεί η μονή.
Εδώ υπάρχει μια μικρή αλλά ενδιαφέρουσα διαφορά ανάμεσα στις πηγές: ο Χρύσανθος κάνει λόγο για πέντε κανδήλια, ενώ ο Σεμαβί Εϊτζέ και η επίσημη τουρκική μουσειακή καταγραφή αναφέρονται σε δύο κηροπήγια. Το αν πρόκειται για διαφορετικά κομμάτια της ίδιας δωρεάς ή για ξεχωριστά δώρα, χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.
Το βασικό γεγονός, όμως, παραμένει το ίδιο: στην οθωμανική περίοδο η Σουμελά δεν καταργήθηκε. Αντιθέτως, σε συγκεκριμένες περιόδους αναγνωρίστηκαν τα δικαιώματά της, έλαβε αυτοκρατορικά φιρμάνια και δέχτηκε δώρα από ορισμένους Οθωμανούς ηγεμόνες.
Πεντακόσια χρόνια μετά, η λειτουργία ως «απειλή»
Ας επιστρέψουμε τώρα στο 2026.
Τι πρόκειται να συμβεί στη Σουμελά;
Δεν πρόκειται για ένοπλη συγκέντρωση. Δεν πρόκειται για πολιτικό συνέδριο. Δεν πρόκειται για κρατική διακήρυξη. Πρόκειται για μια χριστιανική θεία λειτουργία.
Μάλιστα πρόκειται για μια θρησκευτική τελετή που θα πραγματοποιηθεί με άδεια των αρμόδιων αρχών. Η επίσημη ανακοίνωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου αναφέρει ρητά ότι έχουν ληφθεί οι απαραίτητες άδειες.
Παρ’ όλα αυτά, η τέλεση μιας ολιγόωρης ορθόδοξης λειτουργίας στη Σουμελά μπορεί σήμερα να παρουσιαστεί από ορισμένους κύκλους ως ζήτημα «εθνικών και ηθικών αξιών».
Ούτε καν η μετάθεση από τις 15 στις 23 Αυγούστου δεν θεωρείται αρκετή. Στην τελευταία ανακοίνωση του παραρτήματος Τραπεζούντας του Türkiye Kamu-Sen ζητείται η πλήρης απαγόρευση της λειτουργίας.
Και εδώ η ιστορία θέτει μπροστά μας ένα παράξενο ερώτημα: αν η Σουμελά μπόρεσε να υπάρχει επί εποχής Σελίμ Α’, γιατί μια ολιγόωρη ορθόδοξη λειτουργία στην Τουρκία του 2026 θεωρείται απειλή;
Και, ακόμη σημαντικότερο: πώς εξηγείται το γεγονός ότι όσοι σήμερα αυτοπροσδιορίζονται ως υπερασπιστές της οθωμανικής κληρονομιάς αντιτίθενται στη χριστιανική λατρεία σε μια μονή που οι ίδιοι οι Οθωμανοί ηγεμόνες επέτρεψαν να υπάρχει επί αιώνες;
Γιατί ενοχλεί τόσο πολύ η 15η Αυγούστου;
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ότι το θέμα δεν αφορά μόνο τη θρησκεία.
Η 15η Αυγούστου θεωρείται ταυτόχρονα και επέτειος της υπαγωγής της Τραπεζούντας στην οθωμανική κυριαρχία, το 1461. Έτσι, η λειτουργία στη Σουμελά δεν εκλαμβάνεται μόνο ως λατρεία των χριστιανών· σε ορισμένους εθνικιστικούς κύκλους συνδέεται με το ιστορικό νόημα του 1461.
Και έτσι έρχονται αντιμέτωπες δύο διαφορετικές ιστορικές μνήμες:
Από τη μία: «Η κατάκτηση της Τραπεζούντας».
Από την άλλη: η Παναγία Σουμελά και η εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου.
Ωστόσο αυτή την αντίθεση δεν τη δημιουργεί η ιστορία. Την δημιουργούμε εμείς. Διότι η ίδια η Σουμελά δείχνει ακριβώς το αντίθετο.
Η μονή υπήρχε την εποχή της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Υπήρχε και στην οθωμανική περίοδο. Ο Αλέξιος Γ’ της παραχώρησε χρυσόβουλλο. Οι Οθωμανοί σουλτάνοι εξέδωσαν φιρμάνια. Οι Πόντιοι Έλληνες την επισκέπτονταν.
Σύμφωνα με τον Χρύσανθο, με τον καιρό, όχι μόνο χριστιανοί αλλά και μουσουλμάνοι εντάχθηκαν στους επισκέπτες της Σουμελά. Η μονή είχε μετατραπεί σε μεγάλο προσκύνημα για ανθρώπους που έρχονταν από τον Πόντο, την Καππαδοκία, τη Μικρά Ασία, τη Ρωσία και τη Μολδοβλαχία.
Δηλαδή η πραγματική ιστορία της Σουμελά δεν μας αφηγείται έναν αδιάκοπο «πόλεμο θρησκειών». Μας αφηγείται κάτι πολύ πιο σύνθετο: την ιστορία της εξουσίας, της πίστης, της συνάντησης, της προστασίας, της σύγκρουσης και της συνύπαρξης, όπως αυτή μεταβαλλόταν επί αιώνες.
Το πραγματικό νόημα του θρύλου του Σελίμ
Το ότι ο Σελίμ Α’ παρέλυσε και θεραπεύτηκε με το αγιασμένο νερό δεν είναι ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός. Αυτό πρέπει να το πούμε ξεκάθαρα.
Αυτό όμως που λέει ο θρύλος παραμένει σημαντικό. Διότι στη μνήμη των μοναχών της Σουμελά, ο ισχυρός Οθωμανός ηγεμόνας δεν παρέμεινε ως αυτός που τελικά γκρέμισε τη μονή: παρέμεινε ως ο ηγεμόνας που έμαθε ότι δεν έπρεπε να την αγγίξει και που τελικά την προστάτεψε.
Τα οθωμανικά προνόμια και δώρα που καταγράφουν οι ιστορικές πηγές δείχνουν ότι αυτή η μνήμη δεν διαμορφώθηκε εντελώς στο κενό.
Γι’ αυτό, όταν μεταφέρουμε τον θρύλο του Σελίμ στη σημερινή συζήτηση, έχει περισσότερο νόημα να τον διαβάσουμε ως εξής, αντί να τον μετατρέψουμε σε προπαγανδιστικό υλικό:
Ακόμη και πριν από πεντακόσια χρόνια, η πολιτική κυριαρχία και η ύπαρξη ενός ιερού τόπου μιας άλλης πίστης δεν αποτελούσαν κατ’ ανάγκην αλληλοαποκλειόμενα πράγματα.
Γιατί να τα αποκλείει σήμερα;
Σε ποιον ανήκει η Σουμελά;
Ίσως το πρόβλημα βρίσκεται στο ίδιο το ερώτημα, που τίθεται λάθος.
Όταν ρωτάμε «σε ποιον ανήκει η Σουμελά;», η ιστορία μετατρέπεται αμέσως σε καβγά ιδιοκτησίας.
Αν όμως δούμε πραγματικά την ιστορία της Σουμελά, προκύπτει ένα καλύτερο ερώτημα: μνήμη ποιου είναι η Σουμελά;
Είναι μνήμη της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Είναι μνήμη της ποντιακής ορθοδοξίας.
Είναι μνήμη της Ματσούκας.
Είναι, επίσης, μνήμη της οθωμανικής περιόδου.
Αποτελεί επίσης μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Τουρκίας.
Είναι μέρος της κοινής γεωγραφίας χριστιανών και μουσουλμάνων που πήγαιναν εκεί επί αιώνες.
Και σήμερα συνεχίζει να ζει στη μνήμη των ανθρώπων που έρχονται εκεί από την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Τουρκία.
Δεν μπορούμε να ενισχύσουμε το ένα από αυτά τα στρώματα σβήνοντας κάποιο άλλο.
Τι θα συμβεί αύριο στη Σουμελά;
Στις 23 Αυγούστου, ανάμεσα στους βράχους της Σουμελά, θα ακουστούν ξανά ύμνοι.
Μετά από λίγες ώρες η λειτουργία θα τελειώσει.
Οι άνθρωποι θα κατέβουν από το βουνό.
Η μονή θα παραμείνει εκεί όπου είναι.
Τα σύνορα της Τουρκίας δεν θα αλλάξουν.
Η Τραπεζούντα δεν θα γίνει έδαφος άλλης χώρας.
Όμως κάποιοι άνθρωποι θα έχουν προσευχηθεί ξανά στον τόπο όπου προσεύχονταν οι πρόγονοί τους επί εκατοντάδες χρόνια.
Ίσως όλη η υπόθεση να μην είναι τίποτα περισσότερο από αυτό.
Και ίσως αυτό που λέει σήμερα ο πεντακοσάχρονος θρύλος του Σελίμ Α’ να μην είναι πιο περίπλοκο από αυτό:
Μια χώρα δεν χρειάζεται να φοβάται την προσευχή μιας άλλης πίστης για να είναι ισχυρή.
Αν θέλουμε πραγματικά να προστατέψουμε την ιστορία της Σουμελά, πρέπει να το κάνουμε όχι φιμώνοντάς την, αλλά κατανοώντας την με όλα τα στρώματά της.
Διότι το να προστατεύουμε τη Σουμελά μόνο ως πέτρες, απαγορεύοντας ταυτόχρονα την ανθρώπινη μνήμη που δίνει νόημα σε αυτές τις πέτρες, δεν σημαίνει ότι προστατεύουμε τη μονή· σημαίνει ότι τη μετατρέπουμε σε ένα άδειο κέλυφος εκτεθειμένο σε μουσείο.
Πηγές
Χρύσανθος Φιλιππίδης, Ἡ Ἐκκλησία Τραπεζοῦντος, Αθήνα, 1933, ιδίως σ. 468–483· για την παράδοση του Σελίμ Α’, ιδίως σ. 477. Ο Χρύσανθος καταγράφει εδώ τη μοναστηριακή παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Σελίμ, κατά τη διάρκεια κυνηγιού, θέλησε να γκρεμίσει τη Σουμελά, παρέλυσε και θεραπεύτηκε με το αγιασμένο νερό, καθώς και τις μεταγενέστερες δωρεές του προς τη μονή.
Semavi Eyice, «Η Μονή της Παναγίας (Σουμελά) κοντά στην Τραπεζούντα – Έρευνα για την αρχαιολογική και ιστορική αξία της, καθώς και τη σημερινή της κατάσταση», Belleten, τ. 30, τχ. 118, Απρίλιος 1966. Για τη διατήρηση των δικαιωμάτων της Σουμελά στην οθωμανική περίοδο, το φιρμάνι που αποδίδεται στον Μωάμεθ Β’ και τα κηροπήγια που αποδίδονται στον Σελίμ Α’.
Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκικής Δημοκρατίας, Müze.gov.tr, «Μονή Σουμελά». Το επίσημο κείμενο παρουσίασης αναφέρει ότι τα δικαιώματα της Σουμελά διατηρήθηκαν στην οθωμανική περίοδο, ότι ο Σελίμ Α’ δώρισε δύο μεγάλα κηροπήγια και ότι ο Μωάμεθ Β’ αναγνώρισε τα δικαιώματα της μονής.
Οικουμενικό Πατριαρχείο, ανακοίνωση της 2ας Ιουλίου 2026 σχετικά με τις λειτουργίες στη Σουμελά και στην Παναγία Φανερωμένη. Γνωστοποιεί ότι στις 23 Αυγούστου 2026 θα τελεστεί στη Σουμελά αρχιερατική θεία λειτουργία, με τις απαραίτητες επίσημες άδειες.
Δημοσιεύματα του Τύπου της Τραπεζούντας, 21–22 Αυγούστου 2026, σχετικά με την ανακοίνωση του παραρτήματος Τραπεζούντας του Türkiye Kamu-Sen. Για την έκκληση ακύρωσης της λειτουργίας της 23ης Αυγούστου και τον ισχυρισμό ότι είναι «παράνομη».