Στο κρίσιμο ζήτημα του ηθικού των Ενόπλων Δυνάμεων και του φρονήματος του λαού ήταν αφιερωμένη η τελευταία εκδήλωση του ΕΛΙΣΜΕ πριν από τη θερινή διακοπή των εργασιών του, με ομιλητή τον Δρα Δημήτρη Σμοκοβίτη.
Η εκδήλωση άνοιξε με την παρουσίαση του ομιλητή, ο οποίος χαρακτηρίστηκε ως στρατιωτικός, ακαδημαϊκός και συγγραφέας με μακρά διαδρομή. Αναφέρθηκε η αποφοίτησή του από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, οι σπουδές του στις πολιτικές και οικονομικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, οι μεταπτυχιακές και μεταδιδακτορικές σπουδές του σε ιδρύματα όπως το Boston College, το MIT και το Harvard, καθώς και η ενασχόλησή του με τη στρατιωτική κοινωνιολογία, τη διοικητική επιστήμη και τη μελέτη σύνθετων οργανισμών.
Στην εισαγωγή της εκδήλωσης επισημάνθηκε ότι το ηθικό του στρατεύματος δεν είναι ένα θεωρητικό ή δευτερεύον ζήτημα, αλλά πολλαπλασιαστής ισχύος που επηρεάζει άμεσα τη μαχητικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων. Τονίστηκε επίσης ότι το φρόνημα δεν καλλιεργείται με διαταγές μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες, αλλά απαιτεί συνέχεια κράτους, όραμα, αξίες, σκοπούς και συλλογική συνείδηση.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην κατάσταση των στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων και στη διαφορά αντίληψης μεταξύ Ελλάδας και Ηνωμένων Πολιτειών. Παρουσιάστηκε το παράδειγμα Αμερικανού πολίτη στην Καλιφόρνια, ο οποίος θεωρούσε φυσικό οι στρατιωτικοί να έχουν σημαντικές παροχές, καθώς υπηρετούν υπό ειδικές συνθήκες, χωρίς πλήρη ελευθερία έκφρασης, χωρίς συνδικαλιστική εκπροσώπηση και με απόλυτη προτεραιότητα στο ετοιμοπόλεμο. Αντιπαραβλήθηκε η ελληνική πραγματικότητα, με τις παραιτήσεις στελεχών, τη μείωση του επιπέδου εισαγωγής στις στρατιωτικές σχολές και την απαξίωση παροχών ακόμη και στα στρατιωτικά νοσοκομεία.
Ο Δημήτρης Σμοκοβίτης ξεκίνησε την τοποθέτησή του με αναφορά στην ιστορία του Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών, στον ρόλο του στρατηγού Αχιλλέα Τάγαρη και στη δική του συμβολή στη δημιουργία και λειτουργία στρατηγικών φορέων σκέψης. Υπογράμμισε ότι το ΕΛΙΣΜΕ έκανε ένα βήμα παραπέρα, καθώς στηρίζεται στην κοινωνία, σε συνδρομές, σε μέλη και σε συστηματική δραστηριότητα.
Κεντρική θέση στην ομιλία είχε η στρατιωτική κοινωνιολογία. Ο κ. Σμοκοβίτης εξήγησε ότι η μελέτη του στρατού ως κοινωνικού οργανισμού δεν είναι προσωπική θεωρία, αλλά αναγνωρισμένο επιστημονικό πεδίο διεθνώς. Αναφέρθηκε στη Διεθνή Κοινωνιολογική Εταιρεία, στα διεθνή συνέδρια, στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο και στις αμερικανικές δομές έρευνας γύρω από τον στρατό, τονίζοντας ότι στον υπόλοιπο κόσμο αυτά μελετώνται συστηματικά, ενώ στην Ελλάδα συχνά υποτιμώνται.
Ο ομιλητής στάθηκε ιδιαίτερα στο αμερικανικό παράδειγμα. Όπως ανέφερε, οι ΗΠΑ ήδη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προσέγγισαν την οργάνωση του στρατού με επιστημονικό τρόπο, αξιοποιώντας λογικές οργάνωσης, παραγωγής, διοίκησης και κοινωνιολογικής ανάλυσης. Η στρατιωτική κοινωνιολογία μελετά σχέσεις στρατού και κοινωνίας, οικογένειες στρατιωτικών, το στρατιωτικό επάγγελμα, τον ρόλο των γυναικών στις Ένοπλες Δυνάμεις, τη συνοχή των μονάδων, την ηγεσία και το ηθικό.
Αναφερόμενος στις γυναίκες στις Ένοπλες Δυνάμεις, εξέφρασε επιφυλάξεις για την πλήρη ένταξή τους σε μάχιμους ρόλους πρώτης γραμμής, ιδίως στην Πολεμική Αεροπορία, με το σκεπτικό ότι η αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού πρέπει να εξετάζεται και με όρους κόστους, επιχειρησιακής ανάγκης και συμβολισμών. Αναγνώρισε όμως ότι οι γυναίκες μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικά σε πολλούς τομείς, ιδιαίτερα στη διοικητική μέριμνα, στις μεταφορές, στην υποστήριξη και σε κρίσιμες ειδικότητες.
Ο κ. Σμοκοβίτης όρισε το ηθικό των Ενόπλων Δυνάμεων ως την ψυχική και πραγματική κατάσταση του στρατιωτικού προσωπικού, ατομικά και ομαδικά, που καθορίζει τη θέληση, την προθυμία και την αποφασιστικότητα να εκτελείται η αποστολή ακόμη και κάτω από αντίξοες, επικίνδυνες και πιεστικές συνθήκες. Όπως τόνισε, το ηθικό είναι ο παράγοντας που μετατρέπει έναν απλό αριθμό στρατιωτών και οπλικών συστημάτων σε συμπαγή, αποτελεσματική και αξιόμαχη δύναμη.
Στην ανάλυσή του χρησιμοποίησε ως σύγχρονο παράδειγμα την Ουκρανία. Επισήμανε ότι εκεί φάνηκαν οι βασικοί παράγοντες του ηθικού: υλική επάρκεια σε τροφή, ρουχισμό, πυρομαχικά και περίθαλψη, ψυχολογική βάση γύρω από την υπεράσπιση της πατρίδας, εμπιστοσύνη στην ηγεσία και αίσθηση δίκαιου αγώνα. Παράλληλα σημείωσε ότι η Ουκρανία κατάφερε να αφομοιώσει γρήγορα νέα δυτική τεχνολογία, όμως το ηθικό δεν ταυτίζεται με την τεχνολογία.
Για τον ομιλητή, τα βασικά χαρακτηριστικά του υψηλού ηθικού είναι η αυτοπεποίθηση στις ατομικές ικανότητες, η πειθαρχία και κυρίως η συνοχή. Η συνοχή, όπως είπε, είναι αδελφοσύνη. Έφερε ως παράδειγμα τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, όπου οι μονάδες συγκροτούνταν με βάση τοπικούς δεσμούς: Τρίκαλα, Καρδίτσα, Τρίπολη, χωριά και κοινότητες που έστελναν μαζί τους ανθρώπους τους στο μέτωπο. Αυτό δημιουργούσε δεσμό, ντροπή, ευθύνη και αλληλοϋποστήριξη.
Στο ίδιο πλαίσιο αναφέρθηκε στην ΕΟΝ του Ιωάννη Μεταξά, όχι ως απλή πολιτική αναφορά, αλλά ως παράδειγμα οργάνωσης νεολαίας, πειθαρχίας και τοπικής κοινωνικής δομής που επηρέασε το φρόνημα της περιόδου. Κατά τον ίδιο, στο χωριό ο δάσκαλος, οι τοπικές δομές και η κοινότητα έπαιζαν ρόλο στη δημιουργία συλλογικού πνεύματος. Δεν ήταν τυχαίο, υποστήριξε, ότι οι άνθρωποι έτρεξαν να καταταγούν και ότι οι γυναίκες στα χωριά έπλεκαν γάντια για τους στρατιώτες χωρίς να χρειάζεται διαταγή.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε στην ηγεσία. Υποστήριξε ότι πολλά από τα σημερινά προβλήματα του ελληνικού κράτους οφείλονται στην έλλειψη πολιτικής ηγεσίας. Τόνισε ότι στα ελληνικά πανεπιστήμια δεν υπάρχει έδρα ηγεσίας, ενώ στις στρατιωτικές σχολές διδάσκεται στρατιωτική ηγεσία. Η ηγεσία, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι σύνθημα αλλά επιστήμη, δομή, εκπαίδευση και ευθύνη.
Ο κ. Σμοκοβίτης υπογράμμισε ότι το ηθικό είναι αποτέλεσμα δύο βασικών παραγόντων: εκπαίδευσης και φροντίδας. Η εκπαίδευση μειώνει τον φόβο του άγνωστου και αυξάνει το αίσθημα ασφάλειας στη μάχη. Η φροντίδα σημαίνει σωστή τροφοδοσία, εξοπλισμό, ιατρική περίθαλψη, μέριμνα για τις οικογένειες των στρατιωτικών και συνολική διοικητική μέριμνα.
Στο σημείο αυτό έγινε αναφορά στον Κλαούζεβιτς και στη θέση ότι ο ψυχολογικός παράγοντας και το ηθικό μπορούν πολλές φορές να αποδειχθούν σημαντικότερα από την απλή αριθμητική υπεροχή ή την τεχνολογική ανωτερότητα. Όπως ειπώθηκε, μπορεί ένας στρατός να υστερεί σε οπλικά συστήματα, αλλά αν διαθέτει υψηλό ηθικό μπορεί να αντισταθμίσει σοβαρά μειονεκτήματα.
Μεγάλη έμφαση έδωσε και στην ανάγκη εκπαίδευσης των φοιτητών στα νησιά. Υποστήριξε ότι σε νησιά όπως η Λήμνος και η Σάμος υπάρχουν πανεπιστημιακές κοινότητες με 1.500 έως 2.000 φοιτητές, οι οποίοι παραμένουν ανεκπαίδευτοι σε περίπτωση κρίσης. Μετέφερε μάλιστα εμπειρία από συνομιλία του με φοιτητές στη Μυτιλήνη, οι οποίοι του είπαν ότι σε περίπτωση επεισοδίου θα έτρεχαν στο λιμάνι για να φύγουν με βάρκα προς την ηπειρωτική Ελλάδα. Η θέση του ήταν ότι οι φοιτητές αυτοί πρέπει να εκπαιδευτούν ώστε να μπορούν, αν χρειαστεί, να ενταχθούν σε τοπικές μονάδες υποστήριξης.
Πρότεινε θερινά τμήματα εκπαίδευσης, τη λεγόμενη «sandwich training» κατά την αμερικανική λογική, ώστε νέοι και νέες να αποκτήσουν βασική στρατιωτική εξοικείωση και ρόλους υποστήριξης. Για τις γυναίκες ειδικότερα ανέφερε ότι μπορούν να προσφέρουν ως εθελόντριες στη διοικητική μέριμνα, στη μαγειρική υποστήριξη, στην οδήγηση ελαφρών οχημάτων και σε άλλες κρίσιμες λειτουργίες.
Το δεύτερο μεγάλο σκέλος της ομιλίας αφορούσε το φρόνημα του λαού. Ο κ. Σμοκοβίτης το όρισε ως τη συνολική ψυχική και πραγματική κατάσταση μιας κοινωνίας, η οποία εκφράζει τον βαθμό αυτοπεποίθησης, πατριωτισμού, ομοψυχίας και αγωνιστικότητας απέναντι σε μεγάλες προκλήσεις, κρίσεις και κινδύνους. Το φρόνημα, όπως είπε, είναι η εσωτερική δύναμη ενός λαού να παραμείνει ενωμένος, να αντέξει τις αντιξοότητες και να υπερασπιστεί αξίες, ελευθερία και εδαφική ακεραιότητα.
Ως βασικά συστατικά του λαϊκού φρονήματος ανέφερε την εθνική συνείδηση, την κοινή αίσθηση του ανήκειν, την ιστορία, τις παραδόσεις, τα πανηγύρια, την τοπική κοινωνική συνοχή, την αγωνιστικότητα, την ομοψυχία και την εμπιστοσύνη στο μέλλον. Τόνισε ότι ακόμη και οι τοπικές γιορτές στα χωριά λειτουργούν ως μηχανισμοί επανασύνδεσης των ανθρώπων που έφυγαν για τις πόλεις με την κοινότητα της καταγωγής τους.
Σκληρή ήταν η αναφορά του στη διαφθορά, την αναξιοκρατία και την κοινωνική αδικία. Όπως είπε, η πολιτική και πνευματική ηγεσία μπορεί να υψώσει το φρόνημα όταν εμπνέει εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη και σταθερότητα, αλλά η διαφθορά και η αναξιοκρατία το κατακρημνίζουν. Έθεσε το ερώτημα πώς μπορεί να ζητηθεί από τον πολίτη να πολεμήσει όταν βλέπει άλλους να «οικονομούνται» και να κυριαρχεί αίσθημα αδικίας.
Στη διάκριση μεταξύ ηθικού στρατεύματος και φρονήματος λαού, ο κ. Σμοκοβίτης ήταν σαφής: το ηθικό των Ενόπλων Δυνάμεων αφορά τη μαχητική ικανότητα, την πειθαρχία και τη βούληση των στρατευμένων στο πεδίο της μάχης, ενώ το φρόνημα του λαού αφορά την ψυχολογία ολόκληρου του άμαχου πληθυσμού στα μετόπισθεν. Όμως το δεύτερο επηρεάζει αποφασιστικά το πρώτο, καθώς χωρίς λαϊκή στήριξη το μέτωπο δεν αντέχει.
Στο τέλος της ομιλίας τόνισε ότι το ηθικό δεν είναι στατικό, αλλά δυναμικό μέγεθος. Μεταβάλλεται από τις απώλειες, τον χρόνο παραμονής στο μέτωπο, την αίσθηση νίκης ή στασιμότητας, την κόπωση και την εμπιστοσύνη στην ηγεσία. Υπογράμμισε ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον ανθρώπινο παράγοντα: κανένα drone και κανένα έξυπνο πυρομαχικό δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη βούληση ενός στρατιώτη να κρατήσει αμυντική γραμμή ή να εκτελέσει επίθεση.
Ως πρακτική πρόταση κατέθεσε την ανάγκη αναβίωσης του προσκοπισμού, όχι ως προπαγάνδας, αλλά ως τρόπου καλλιέργειας συνεργασίας, αυτοπειθαρχίας, αντοχής, συλλογικότητας και κοινωνικής προσφοράς στους νέους. Στη συζήτηση που ακολούθησε, ο συντονιστής συνέδεσε την ιδέα αυτή με την ανάγκη οι νέοι να καταλαβαίνουν ότι δεν έχουν μόνο ατομικά δικαιώματα, αλλά και υποχρέωση συνέργειας με τον διπλανό τους.
Τέλος, τέθηκε και η πρόταση δημιουργίας πανεπιστημιακού τμήματος ή μεταπτυχιακού στρατιωτικών σπουδών για μελλοντικούς πολιτικούς ηγέτες, υπουργούς Εθνικής Άμυνας και βουλευτές που θα χειρίζονται ζητήματα άμυνας. Η λογική είναι ότι όσοι αποφασίζουν για κανόνες εμπλοκής, εξοπλισμούς και στρατιωτική νομοθεσία πρέπει να γνωρίζουν το αντικείμενο.
Η εκδήλωση έκλεισε με τη διαπίστωση ότι η συνοχή είναι το θεμέλιο. Από την αρχαία φάλαγγα, όπου οι συγγενείς και οι συμπολεμιστές πολεμούσαν δίπλα-δίπλα, μέχρι τα χωριά της Ελλάδας του 1940 και τα σύγχρονα μέτωπα της Ουκρανίας, ο ανθρώπινος δεσμός παραμένει καθοριστικός. Χωρίς ηγεσία, χωρίς δικαιοσύνη, χωρίς εκπαίδευση, χωρίς κοινωνική συνοχή και χωρίς φρόνημα, κανένα κράτος δεν μπορεί να σταθεί πραγματικά όρθιο.