Μια νέα Μέση Ανατολή φαίνεται να διαμορφώνεται πάνω στα ερείπια των παλαιών πολέμων και των στρατιωτικών επεμβάσεων.
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Στη νέα αυτή τάξη πραγμάτων, η ισχύς δεν μετριέται μόνο με στρατεύματα, βάσεις και ελεγχόμενα εδάφη, αλλά με αγωγούς, εμπορικούς δρόμους, λιμάνια, ενεργειακές συμφωνίες και δίκτυα μεταφοράς.
Σύμφωνα με την ανάλυση του The National Context, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να οικοδομήσουν μια ενιαία οικονομική και αρχιτεκτονική ασφαλείας που θα συνδέει το Ιράκ, τη Συρία και την Τουρκία. Μέσα σε αυτόν τον σχεδιασμό, οι κουρδικές δυνάμεις δεν αντιμετωπίζονται ως ένα ενιαίο πολιτικό σύνολο, αλλά ως ξεχωριστοί τοπικοί παράγοντες, καθένας από τους οποίους αποκτά διαφορετικό ρόλο.
Το νέο αμερικανικό μοντέλο βασίζεται λιγότερο στην άμεση στρατιωτική παρουσία και περισσότερο στη συνδεσιμότητα, στην ενεργειακή ασφάλεια και στη μεταφορά περιφερειακών βαρών σε συμμάχους. Η Τουρκία βρίσκεται στον πυρήνα αυτού του σχεδίου, όχι ως ένα από τρία ισότιμα κράτη, αλλά ως αγορά, διαμετακομιστικός κόμβος και βασικός εγγυητής ασφαλείας.
Το «Δόγμα του Υπομοχλίου»
Το The National Context περιγράφει τη νέα προσέγγιση ως «Fulcrum Doctrine», δηλαδή «Δόγμα του Υπομοχλίου». Πρόκειται για μια αμερικανικής έμπνευσης αρχιτεκτονική που ενώνει τη Μεσοποταμία με τον Λεβάντε και μεταφέρει το επίκεντρο της ισχύος από τον στρατιωτικό έλεγχο των εδαφών στον έλεγχο των υποδομών που επιτρέπουν στα εδάφη αυτά να λειτουργούν.
Η λογική είναι απλή: όποιος ελέγχει τους αγωγούς, τα σιδηροδρομικά δίκτυα, τους οδικούς άξονες, τις τελωνειακές ροές και τις εξαγωγές ενέργειας, διαθέτει επιρροή χωρίς να χρειάζεται να κατέχει στρατιωτικά μια περιοχή.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο νέος ρόλος του Αμερικανού διπλωμάτη Τομ Μπάρακ, ο οποίος έχει αναλάβει ταυτόχρονα κρίσιμες αρμοδιότητες που αφορούν την Τουρκία, το Ιράκ και τη Συρία. Η συγκέντρωση των τριών φακέλων σε ένα πρόσωπο καταδεικνύει ότι η Ουάσινγκτον δεν τους αντιμετωπίζει πλέον ως ανεξάρτητες υποθέσεις, αλλά ως τμήματα του ίδιου γεωπολιτικού σχεδίου.
Οι ενεργειακές συμφωνίες αμερικανικών εταιρειών στο Ιράκ και στη Συρία εντάσσονται στην ίδια στρατηγική, η οποία επιδιώκει να περιορίσει την ιρανική επιρροή, να δημιουργήσει εναλλακτικές εμπορικές και ενεργειακές διαδρομές και να συνδέσει στενότερα τη Βαγδάτη και τη Δαμασκό με την Άγκυρα.
Η Τουρκία ως αγορά, πέρασμα και φύλακας
Η Τουρκία κατέχει κεντρική θέση στο νέο σύστημα. Η γεωγραφική της θέση την καθιστά φυσικό πέρασμα για το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τα εμπορεύματα που μπορούν να κινηθούν από τον Περσικό Κόλπο και το Ιράκ προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Η αμερικανική στρατηγική προβλέπει τη μεταφορά μεγαλύτερης ευθύνης σε περιφερειακές δυνάμεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται ικανές να αναλάβουν την ασφάλεια και τη σταθερότητα της περιοχής τους. Η περιγραφή αυτή ταιριάζει απόλυτα στην Τουρκία, η οποία προβάλλεται ως ο βασικός σύμμαχος που μπορεί να διαχειριστεί το τρίγωνο Ιράκ–Συρία–κουρδικών περιοχών.
Καθοριστική είναι και η πτώση του καθεστώτος Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024. Η αλλαγή εξουσίας στη Δαμασκό και η ανάδειξη μιας κυβέρνησης φιλικότερης προς την Άγκυρα άνοιξαν τον δρόμο για τη δημιουργία ενός συριακού διαδρόμου, μέσω του οποίου οι ιρακινές ενεργειακές και εμπορικές ροές μπορούν να φτάνουν στην Τουρκία και στη Μεσόγειο χωρίς να περνούν από περιοχές που ελέγχονται ή επηρεάζονται από την Τεχεράνη.
Η εμπειρία από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης με το Ιράν ανέδειξε πόσο ευάλωτες είναι οι ενεργειακές εξαγωγές της περιοχής όταν εξαρτώνται από ένα μόνο θαλάσσιο πέρασμα. Οι νέοι διάδρομοι μέσω Συρίας και Τουρκίας αποσκοπούν ακριβώς στη μείωση αυτής της εξάρτησης.
Οι Κούρδοι ως σύνδεσμοι και όχι ως ενιαίο μπλοκ
Η κουρδική παράμετρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Τουρκία δεν αντιμετωπίζουν πλέον τους Κούρδους ως μία ενιαία περιφερειακή δύναμη, αλλά ως ξεχωριστά κέντρα ισχύος που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για διαφορετικούς σκοπούς.
Στο Ιράκ, η διάκριση αυτή φαίνεται καθαρά στις διαφορετικές αποστολές που ανατίθενται στο Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν – KDP και στην Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν – PUK.
Το KDP παραμένει κομβικό λόγω του πετρελαίου, της συνοριακής διάβασης του Ιμπραήμ Χαλίλ και της σύνδεσης με τον αγωγό προς το τουρκικό λιμάνι Τσεϊχάν. Οι περιοχές που ελέγχει αποτελούν την παραδοσιακή βάση της ενεργειακής και πολιτικής συνεργασίας της Άγκυρας με το ιρακινό Κουρδιστάν.
Η PUK, ωστόσο, αναβαθμίζεται λόγω του φυσικού αερίου. Τα σημαντικότερα κοιτάσματα βρίσκονται σε περιοχές υπό την επιρροή της, κυρίως στο Χορ Μορ και στο Τσαμτσαμάλ. Καθώς το φυσικό αέριο αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο στον νέο περιφερειακό ενεργειακό σχεδιασμό, η Σουλεϊμανίγια γίνεται ολοένα και σημαντικότερη.
Η παραγωγική ικανότητα του Χορ Μορ αυξήθηκε στα 750 εκατομμύρια κυβικά πόδια ημερησίως μετά την ολοκλήρωση της επέκτασης KM250 τον Οκτώβριο του 2025, ενώ η πραγματική παραγωγή έχει ήδη προσεγγίσει τα 700 εκατομμύρια. Παράλληλα, ολοκληρώθηκε ο αγωγός που συνδέει το κοίτασμα με τον σταθμό ηλεκτροπαραγωγής της Σουλεϊμανίγιας.
Το Τσαμτσαμάλ αποτελεί το επόμενο βήμα, με συμφωνίες για παροχή έως και 142 εκατομμυρίων κυβικών ποδιών φυσικού αερίου ημερησίως σε βιομηχανικούς καταναλωτές από το δεύτερο εξάμηνο του 2027.
Διπλό πλήγμα στην ιρανική επιρροή
Το κουρδικό φυσικό αέριο εξυπηρετεί την αμερικανική στρατηγική σε δύο επίπεδα. Πρώτον, μπορεί να περιορίσει την εξάρτηση του Ιράκ από τις εισαγωγές ιρανικού αερίου, το οποίο εξακολουθεί να καλύπτει σημαντικό τμήμα των αναγκών ηλεκτροπαραγωγής της χώρας.
Δεύτερον, μπορεί να κατευθυνθεί προς την Τουρκία, τη στιγμή που λήγει η μακροχρόνια συμφωνία προμήθειας αερίου μεταξύ Άγκυρας και Τεχεράνης, ύψους 9,6 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων ετησίως.
Η αντικατάσταση του ιρανικού αερίου από κουρδικές ή ιρακινές πηγές θα μείωνε σημαντικά τα ενεργειακά εργαλεία πίεσης της Τεχεράνης και θα ενίσχυε ταυτόχρονα τον ρόλο της Τουρκίας ως περιφερειακού ενεργειακού κόμβου.
Από «πρόβλημα» σε μεσολαβητή η PUK
Η αναβάθμιση της PUK δεν αφορά μόνο την ενέργεια, αλλά και την ειρηνευτική διαδικασία μεταξύ Τουρκίας και PKK.
Στην προηγούμενη φάση, όταν η Άγκυρα στηριζόταν κυρίως στη στρατιωτική πίεση εναντίον του PKK, το KDP ήταν ο προτιμώμενος κουρδικός εταίρος λόγω της εχθρικής του στάσης απέναντι στην οργάνωση. Αντιθέτως, η PUK θεωρούνταν πρόβλημα εξαιτίας των στενότερων σχέσεών της με το PKK.
Η Τουρκία είχε φτάσει στο σημείο να κλείσει τον εναέριο χώρο της για πτήσεις προς τη Σουλεϊμανίγια και να αναστείλει τη λειτουργία του γραφείου της PUK στην Άγκυρα.
Στη σημερινή φάση, όμως, όπου ο στόχος είναι η πολιτική διαχείριση του PKK και η ενσωμάτωση των κουρδικών δικτύων στη νέα περιφερειακή τάξη, οι σχέσεις της PUK με το PKK μετατρέπονται από μειονέκτημα σε εργαλείο. Η Σουλεϊμανίγια μπορεί να λειτουργήσει ως μεσολαβητής μεταξύ του PKK, των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων – SDF και της Τουρκίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η PUK αντικαθιστά το KDP. Αντιθέτως, τα δύο κόμματα χρησιμοποιούνται παράλληλα αλλά για διαφορετικές αποστολές: το KDP για το πετρέλαιο, τα σύνορα και τις παραδοσιακές σχέσεις με την Άγκυρα, και η PUK για το φυσικό αέριο και τη διαχείριση των πολιτικών διαύλων με οργανώσεις που συνδέονται με το PKK.
Το Κουρδιστάν ως τόπος παρασκηνιακής διπλωματίας
Η σημασία του ιρακινού Κουρδιστάν ως διπλωματικού κόμβου φαίνεται και από τις συναντήσεις που πραγματοποιούνται στην Ερμπίλ και στη Σουλεϊμανίγια.
Όταν ο επικεφαλής των SDF, Μαζλούμ Αμπντί, συζητά με την αμερικανική πλευρά για το μέλλον των Κούρδων της Συρίας, οι συναντήσεις δεν γίνονται μόνο στη Δαμασκό ή στην Ουάσινγκτον. Πραγματοποιούνται στις κουρδικές περιοχές του Ιράκ.
Ο Μασούντ Μπαρζανί φιλοξένησε τον Αμπντί και τον Τομ Μπάρακ στο Πιρμάμ τον Ιανουάριο, ο Μπαφέλ Ταλαμπανί τους υποδέχθηκε κοντά στη Σουλεϊμανίγια τον Φεβρουάριο και ο Νετσιρβάν Μπαρζανί πραγματοποίησε ανάλογη συνάντηση τον Ιούνιο.
Ακόμη και η τελετή αφοπλισμού του PKK πραγματοποιήθηκε κοντά στη Σουλεϊμανίγια, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της περιοχής ως ουδέτερου χώρου συνεννόησης.
Παράλληλα, ΗΠΑ και Τουρκία λειτουργούν μόνιμη ομάδα εργασίας για τη Συρία. Μέσω αυτού του μηχανισμού ασκήθηκαν πιέσεις στις SDF ώστε να ενσωματωθούν στις ένοπλες δυνάμεις της Δαμασκού, με την Ουάσινγκτον να ξεκαθαρίζει ότι πρόκειται να αναγνωρίσει ένα ενιαίο συριακό κράτος και όχι ανεξάρτητες κουρδικές δομές.
Ο ιστορικός οθωμανικός παραλληλισμός
Η σημερινή πολιτική παρουσιάζει ομοιότητες με το οθωμανικό μοντέλο διαχείρισης των Κούρδων. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν διαπραγματευόταν με μία ενιαία κουρδική αρχή, αλλά με διαφορετικές τοπικές δυναστείες, φυλές και κέντρα εξουσίας.
Μια παρόμοια εικόνα διαμορφώνεται σήμερα. Το KDP, η PUK, οι SDF και άλλοι κουρδικοί φορείς αντιμετωπίζονται ως χωριστές οντότητες, καθεμία από τις οποίες συνδέεται με διαφορετικό ενεργειακό πόρο, συνοριακό πέρασμα ή πολιτικό δίαυλο.
Η κατάσταση αυτή εξηγεί και γιατί η διετής αδυναμία σχηματισμού ενιαίας κυβέρνησης στο ιρακινό Κουρδιστάν δεν προκαλεί ισχυρές εξωτερικές πιέσεις. Το πετρέλαιο συνεχίζει να ρέει από τις περιοχές του KDP, ενώ το φυσικό αέριο μπορεί να ρέει από τις περιοχές της PUK, ανεξάρτητα από το ποιος συμμετέχει στην περιφερειακή κυβέρνηση.
Οι δύο παρατάξεις λαμβάνουν ξεχωριστή στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη και διατηρούν διαφορετικά κανάλια προς την Τουρκία. Για τους εξωτερικούς παράγοντες, μια ενιαία κουρδική κυβέρνηση αποτελεί επιθυμητή εξέλιξη, αλλά όχι απαραίτητη προϋπόθεση για να λειτουργήσει ο σχεδιασμός.
Η μεγάλη αντίφαση: Η αποδυνάμωση του Ιράν ενισχύει την Τουρκία
Το αμερικανικό σχέδιο περιλαμβάνει μία θεμελιώδη αντίφαση! Όσο υποχωρεί η επιρροή του Ιράν, τόσο περισσότερο ενισχύεται η Τουρκία.
Η αντίφαση αυτή έχει ήδη προκαλέσει ανησυχία στο Ισραήλ. Κατά τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, ο Ντόναλντ Τραμπ χαρακτήρισε την Τουρκία εξαιρετικό σύμμαχο και άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο άρσης της απαγόρευσης πώλησης μαχητικών F-35.
Ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου προειδοποίησε ότι μια τέτοια εξέλιξη θα ανέτρεπε την περιφερειακή ισορροπία ισχύος. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν θα περιοριστεί η ιρανική επιρροή, αλλά ποιος θα καλύψει το κενό που θα αφήσει η Τεχεράνη.
Για το Ισραήλ, η προοπτική να αντικατασταθεί το Ιράν από μια ακόμη ισχυρότερη και περισσότερο αυτόνομη Τουρκία αποτελεί εξίσου σοβαρό στρατηγικό κίνδυνο.
Οι Κούρδοι μέσα στη νέα περιφερειακή δομή
Το συμπέρασμα της ανάλυσης είναι ότι οι Κούρδοι μετατρέπονται σε ένα από τα συνδετικά στρώματα της νέας περιφερειακής τάξης.
Δεν αποτελούν τους αρχιτέκτονες του συστήματος ούτε τους βασικούς κρατικούς πυλώνες του. Αυτοί παραμένουν το Ιράκ, η Συρία και κυρίως η Τουρκία. Ωστόσο, οι κουρδικοί φορείς παρέχουν τις πολιτικές, ενεργειακές και γεωγραφικές συνδέσεις που επιτρέπουν στη νέα αρχιτεκτονική να λειτουργήσει.
Το KDP προσφέρει πετρέλαιο, σύνορα και πρόσβαση προς την Τουρκία. Η PUK προσφέρει φυσικό αέριο και διαύλους προς το PKK. Οι SDF αποτελούν τον κρίσιμο σύνδεσμο στη βόρεια Συρία. Η Ερμπίλ και η Σουλεϊμανίγια λειτουργούν ως χώροι συνεννόησης για ζητήματα που οι κρατικές πρωτεύουσες είτε δεν μπορούν είτε δεν επιθυμούν να διαχειριστούν φανερά.
Η νέα τάξη της Μέσης Ανατολής, επομένως, δεν οικοδομείται αποκλειστικά με στρατούς και συμφωνίες ασφαλείας. Οικοδομείται με φυσικό αέριο, πετρέλαιο, αγωγούς, δρόμους, σιδηροδρομικές γραμμές και πολιτικά δίκτυα.
Μέσα σε αυτόν τον σχεδιασμό, οι Κούρδοι δεν αποκτούν κράτος. Αποκτούν, όμως, ρόλο. Και ο ρόλος τους είναι να συνδέσουν τα κομμάτια μιας περιφερειακής αρχιτεκτονικής στην οποία η Τουρκία αναδεικνύεται στον βασικό κερδισμένο και το Ιράν στον κύριο χαμένο.