Γράφει ο Αρντασές Γιαγουπιάν
Στις 21 Ιουλίου 1922, στην Τιφλίδα, γράφτηκε μία από τις σημαντικότερες σελίδες της Επιχείρησης «Νέμεσις», της μυστικής επιχείρησης της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας (ARF – Dashnaktsutyun) που είχε ως στόχο την τιμωρία των κυριότερων υπευθύνων της Γενοκτονίας των Αρμενίων, όταν η διεθνής δικαιοσύνη απέτυχε να εφαρμόσει τις καταδίκες που είχαν επιβληθεί από τα ίδια τα οθωμανικά στρατοδικεία το 1919.
Εκείνη την ημέρα, οι Αρμένιοι εκτελεστές Αρντασές Κεβορκιάν και Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν, με τη συμμετοχή των Στεπάν Τζαγικιάν και Ζαρέχ Μελίκ-Σαχναζαριάν στην προετοιμασία και την υλοποίηση της επιχείρησης, εκτέλεσαν την απόφαση που είχε ληφθεί εναντίον του Τζεμάλ Πασά, πρώην υπουργού Ναυτικού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ενός από τους τρεις ισχυρούς ηγέτες του καθεστώτος των Νεοτούρκων.
Ένας από τους αρχιτέκτονες της Γενοκτονίας
Ο Τζεμάλ Πασάς υπήρξε μέλος της διαβόητης τριανδρίας Ταλαάτ – Ενβέρ – Τζεμάλ, που κυβέρνησε την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και σχεδίασε την εξόντωση του αρμενικού λαού.
Ως υπουργός Ναυτικού και διοικητής της 4ης Στρατιάς στη Συρία, διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στις μαζικές εκτοπίσεις και σφαγές των Αρμενίων της Δυτικής Αρμενίας και της Κιλικίας. Υπήρξε επίσης υπεύθυνος για τη βίαιη καταστολή της αρμενικής αντίστασης στην Ούρφα. Η αγριότητά του ήταν τέτοια ώστε ακόμη και στους ισλαμικούς κύκλους, όπου τον αποκαλούσαν «Λιοντάρι του Ισλάμ», ήταν ευρύτερα γνωστός με το προσωνύμιο «ο Χασάπης».
Το ταξίδι που έμελλε να είναι το τελευταίο
Μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Τζεμάλ είχε διαφύγει από την Κωνσταντινούπολη. Αν και καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο από οθωμανικό στρατοδικείο το 1919, δεν συνελήφθη ποτέ. Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με τη σοβιετική ηγεσία σε ζητήματα που αφορούσαν το Αφγανιστάν, ενώ διατηρούσε επαφές και με το κεμαλικό κίνημα.
Τον Ιούλιο του 1922, ταξιδεύοντας από τη Μόσχα προς την Άγκυρα, αποφάσισε να κάνει στάση στην πολυπληθή αρμενική κοινότητα της Τιφλίδας. Μια απόφαση που αποδείχθηκε μοιραία.
Ο όρκος στο Βατούμι
Στην Τιφλίδα βρίσκονταν ήδη ο Αρτασές Γκεβοργκιάν και ο Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν, οι οποίοι είχαν διακριθεί για την ανδρεία τους στις μάχες αυτοάμυνας του Χοτορτζούρ εναντίον των τουρκικών δυνάμεων.
Οι δύο άνδρες είχαν πάρει την απόφασή τους αρκετά χρόνια νωρίτερα. Το 1919, όταν βρίσκονταν στο Βατούμι, είχαν ορκιστεί να εκδικηθούν τον Τζεμάλ Πασά για τα εγκλήματα που είχε διαπράξει εις βάρος του αρμενικού λαού.
Η επιχείρηση στην οδό Πούσκιν
Στις 21 Ιουλίου 1922, στην οδό Πούσκιν της Τιφλίδας, ο Αρντασές Κεβορκιάν και ο Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν πλησίασαν τον Τζεμάλ Πασά και τους δύο συνοδούς του.
Λίγα δευτερόλεπτα πριν ανοίξει πυρ, ο Αρντασές θυμήθηκε τη νεότερη αδελφή του:
«…Και η αδελφή μου, η πανέμορφη Ανίκ, που κατασπαράχθηκε άγρια κοντά στην Ούρφα πριν καν συμπληρώσει τα δεκαέξι της χρόνια, στάθηκε εκείνη τη στιγμή μπροστά στα μάτια μου· με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος και το κεφάλι σκυμμένο… η μαρτυρική μου αδελφή…»
Αμέσως μετά φώναξε:
«Πασά! Πασά! Θυμήσου την Ούρφα και το Ντερ Ζορ!»
και άνοιξε πυρ. Ο Τζεμάλ Πασάς και οι δύο συνοδοί του έπεσαν νεκροί επί τόπου.
Παρότι ορισμένες δυτικές ιστορικές πηγές αποδίδουν τον καθοριστικό πυροβολισμό στον Στεπάν Τζαγικιάν, οι αρμενικές πηγές αναφέρουν ως βασικούς εκτελεστές τον Αρντασές Κεβορκιάν και τον Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν, με τους Τζαγικιάν (συντονιστή) και Μελίκ-Σαχναζαριάν να έχουν ενεργό ρόλο στην οργάνωση και την υποστήριξη της επιχείρησης. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι η Επιχείρηση «Νέμεσις» λειτουργούσε ως αυστηρά μυστική οργάνωση. Πολλά μέλη χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα και οι περισσότεροι απέφευγαν να αφήσουν γραπτές μαρτυρίες, τόσο για λόγους ασφαλείας όσο και για να προστατεύσουν άλλα μέλη του δικτύου.
Οι συνέπειες
Η εκτέλεση προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στην Τιφλίδα. Οι σοβιετικές αρχές προχώρησαν σε μαζικές συλλήψεις, μεταξύ των οποίων και πολλών αθώων.
Οι βασικοί εκτελεστές κατόρθωσαν αρχικά να διαφύγουν. Ωστόσο, δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, κατά τις σταλινικές εκκαθαρίσεις, ο Αρντασές Κεβορκιάν και ο Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν συνελήφθησαν το 1936 με την αβάσιμη κατηγορία ότι αποτελούσαν πιθανή απειλή για τη ζωή του Ιωσήφ Στάλιν. Το 1937 εκτελέστηκαν, ενώ περίπου είκοσι χρόνια αργότερα αποκαταστάθηκαν και αθωώθηκαν μεταθανάτια από τα σοβιετικά δικαστήρια.
Οι προσωπικές αναμνήσεις του Αρντασές Κεβορκιάν για την εκτέλεση του Τζεμάλ Πασά παραδόθηκαν στα Κρατικά Αρχεία της Αρμενίας από τον αδελφό του, Τορκόμ Κεβορκιάν, στις 18 Αυγούστου 1966.
Η ολοκλήρωση της «Νέμεσις»
Η εκτέλεση του Τζεμάλ Πασά είχε ιδιαίτερο ιστορικό και συμβολικό βάρος. Μετά την εκτέλεση του Ταλαάτ Πασά στο Βερολίνο από τον Σογομόν Τεχλιριάν το 1921, η εξόντωση του Τζεμάλ αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη επιχείρηση της «Νέμεσις» εναντίον των βασικών οργανωτών της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 4 Αυγούστου 1922, ο Ενβέρ Πασάς σκοτώθηκε στην Κεντρική Ασία από τον Αρμένιο αξιωματικό του Κόκκινου Στρατού Χαγκόπ (Γιακόβ) Μελκουμόφ, κατά τη διάρκεια στρατιωτικής επιχείρησης. Αν και ο θάνατός του δεν εντάχθηκε επίσημα στην Επιχείρηση «Νέμεσις», έκλεισε ιστορικά τον κύκλο της εξόντωσης της διαβόητης τριανδρίας των Νεοτούρκων.
«Άλλον θεό, εκτός από την Νέμεση, μην λατρεύεις»
Ο εμπνευστής της Επιχείρησης «Νέμεσις», Σαχάν Ναταλί, είχε διατυπώσει τη φράση που έμελλε να ταυτιστεί με την αποστολή των εκτελεστών:
«Άλλον θεό, εκτός από την Νέμεση, μην λατρεύεις.»
Για τους ανθρώπους της «Νέμεσις», η Νέμεση δεν αποτελούσε πράξη μίσους, αλλά την αποκατάσταση μιας δικαιοσύνης που δεν αποδόθηκε ποτέ από τη διεθνή κοινότητα στους υπεύθυνους της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Χρονολόγιο της Επιχείρησης «Νέμεσις»
Ημερομηνία Γεγονός
5 Δεκεμβρίου 1918 Το 9ο Συνέδριο της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας (ARF) στο Γερεβάν αποφασίζει τη δημιουργία μυστικής επιχείρησης για την τιμωρία των υπευθύνων της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
1919 Τα οθωμανικά στρατοδικεία καταδικάζουν ερήμην σε θάνατο τους Ταλαάτ, Ενβέρ, Τζεμάλ και άλλους ηγέτες των Νεοτούρκων.
15 Μαρτίου 1921 Ο Σογομόν Τεχλιριάν εκτελεί τον Ταλαάτ Πασά στο Βερολίνο. Αθωώνεται από γερμανικό δικαστήριο.
21 Ιουλίου 1922 Ο Τζεμάλ Πασάς εκτελείται στην Τιφλίδα από τους Αρντασές Κεβορκιάν και Μπεντρός Ντερ-Μπογοσιάν, στο πλαίσιο της Επιχείρησης «Νέμεσις».
4 Αυγούστου 1922 Ο Ενβέρ Πασάς σκοτώνεται στο Μπαλτζουάν του Τατζικιστάν από τον Αρμένιο διοικητή του Κόκκινου Στρατού Αγκόπ (Γιακόβ) Μελκουμόφ.
Πηγές:
Jacques Derogy – Resistance and Revenge: The Armenian Assassination of the Turkish Leaders Responsible for the 1915 Massacres and Deportations
Eric Bogosian – Operation Nemesis
Αρχεία της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας (ARF).
Κρατικά Αρχεία της Αρμενίας (μαρτυρία Αρντασές Κεβορκιάν, κατατεθειμένη το 1966).